Kısaca

Çocuklarda özgüven başarı deneyimleriyle gelişir

Özgüven, çocuğun "ben yapabilirim" ve "ben değerliyim" duygularının toplamıdır. Bu duygu bir günde oluşmaz. Çocuk yeni bir şey denedikçe, zorlandıkça, yardım aldıkça ve sonunda başardıkça kendine dair bir resim çizer.

Her çocuk zaman zaman çekingen, kararsız ya da kendinden emin olmayan dönemler yaşar. Yeni bir okul, bir taşınma ya da zor bir ders bu dönemleri tetikleyebilir. Endişe edilecek durum, kendini değersiz görmenin kalıcı hâle gelmesi ve çocuğun yaşamını daraltmasıdır.

  • Özgüven yetenek değil, deneyimle büyüyen bir duygudur
  • Ara sıra çekingenlik her çocukta görülür
  • Sürekli kendini küçümseme dikkat isteyen bir işarettir
  • Kaygı, öğrenme güçlüğü ya da zorbalık altta yatabilir
  • Çabayı fark etmek sonucu övmekten daha etkilidir
  • Sorunu çocuğun yerine çözmek özgüveni zayıflatır
Oyun çadırı ve kaydıraklı oyun odası

Özgüven tam olarak nedir?

Günlük dilde tek kelimeyle söylesek de psikolojide iki ayrı kavramdan söz edilir. Birincisi benlik saygısı: çocuğun kendini olduğu gibi sevmesi, sevilmeye ve saygı görmeye layık bulmasıdır. İkincisi öz yeterlik: belirli bir işi yapabileceğine olan inancıdır. Bir çocuk resim yapmakta kendine çok güvenip matematikte hiç güvenmeyebilir; bu durum benlik saygısının düşük olduğu anlamına gelmez.

Sağlıklı özgüven, kendini her konuda en iyi görmek değildir. Gücünün ve zayıf yanlarının farkında olan, hatayı bir felaket gibi yaşamayan ve yardım istemekten çekinmeyen çocuk, kendine güvenen çocuktur. Dışarıdan çok iddialı görünen bazı çocuklar ise içten içe kırılgan olabilir.

Özgüven nasıl gelişir?

Bebeklikte temel, güvenli bağlanmadır. İhtiyaçlarına tutarlı biçimde karşılık bulan bebek, dünyanın güvenli olduğunu ve kendisinin önemsendiğini hisseder. Yürümeye başlayan çocuk "kendim yapacağım" diyerek ilk bağımsızlık denemelerini yapar. Okul öncesi dönemde oyun, merak ve küçük sorumluluklar öne çıkar.

Okul yıllarında çocuk kendini yaşıtlarıyla karşılaştırmaya başlar. Not, spor, arkadaşlık ve görünüş bu dönemde özgüveni etkileyen alanlara dönüşür. Ergenlikte ise "ben kimim?" sorusu ve akran kabulü belirleyici olur. Her dönemde çocuğun başarabileceği kadar zor ama altından kalkabileceği görevlerle karşılaşması, kendine olan inancını besler.

Özgüveni besleyen kaynaklar

Çocuğun kendine bakışı tek bir yerden beslenmez. Ev, okul, arkadaşlar ve kendi bedeninin yapabildikleri birlikte bu resmi oluşturur.

  • Koşulsuz kabulbaşarıya bağlı olmayan sevgi
  • Yetkinlikbir işi kendi başına yapabilmek
  • Söz hakkıfikrinin dinlenmesi
  • Arkadaşlıkbir gruba ait olmak
  • Sorumlulukevde gerçek bir görevi olmak
  • Bedensel becerikoşmak, tırmanmak, üretmek

Özgüven eksikliği hangi işaretlerle fark edilir?

Aşağıdaki davranışların hiçbiri tek başına bir şey kanıtlamaz. Ama birkaçı birlikte, uzun süre ve farklı ortamlarda görülüyorsa, çocuğun kendine bakışında bir kırılma olabileceğini düşündürür.

  • Yeni şeylerden kaçınma. Daha denemeden "yapamam" der, oyuna katılmaz, yeni bir etkinliğe başlamak istemez.
  • Olumsuz iç ses. "Ben aptalım", "Beni kimse sevmiyor", "Hep benim yüzümden" gibi cümleleri sık kurar.
  • Hataya aşırı tepki. Küçük bir yanlışta işi tamamen bırakır, defterini yırtar ya da ağlar.
  • Sürekli onay arama. Her adımda "doğru mu?" diye sorar, kendi kararını veremez.
  • Övgüyü kabul edememe. Takdir edildiğinde "şans eseri oldu" ya da "aslında kötü" diye karşılık verir.
  • Suçu başkasına atma ya da bahane üretme. Başarısız görünmemek için hatayı inkâr eder, oyunu bozar.
  • Sosyal geri çekilme. Sınıfta söz almaz, arkadaş grubuna girmekte zorlanır, yalnız kalmayı seçer.

Bazı çocuklar ise tam tersini gösterir: çok iddialı konuşur, kuralları hep kendisi koymak ister, kaybetmeye hiç dayanamaz. Bu davranışlar da kendinden emin olmamanın bir başka yüzü olabilir.

Çekingenlik ile özgüven eksikliği aynı şey mi?

Hayır. Bazı çocuklar mizaç olarak sakin, temkinli ve yeni ortamlara geç ısınan çocuklardır. Bu çocuklar ortamı önce gözlemler, sonra katılır; kendileri hakkında olumsuz düşünmeleri gerekmez. Çekingen bir çocuğu "utangaç" diye etiketlemek ya da zorla sahneye itmek, yardımcı olmak yerine onu daha da geri çekebilir.

Yuva salıncak, kaydırak ve trambolinli oyun ve duyu odası

Uzmana danışma

Özgüveni sarsan ve uzman gözü isteyen durumlar

Uzun süren özgüven sorunlarının arkasında çoğu zaman fark edilmemiş bir güçlük bulunur. Bu güçlük ele alındığında çocuğun kendine bakışı da değişmeye başlar.

  • Öğrenme güçlüğüÇabaladığı hâlde okumada ya da matematikte geride kalan çocuk zamanla kendini yetersiz görebilir.
  • Dil ve konuşma güçlüğüKekemelik ya da anlaşılmayan konuşma, sınıfta söz almayı ve arkadaşlık kurmayı zorlaştırır.
  • Dikkat eksikliğiSürekli uyarı ve düzeltme alan çocuk "ben hep yanlış yapıyorum" düşüncesine kapılabilir.
  • KaygıYoğun endişe, yeni durumlardan kaçmaya ve kendine güvenmemeye yol açabilir.
  • Akran zorbalığıAlay, dışlanma ya da şiddete uğrayan çocuk okula gitmek istemeyebilir, içine kapanabilir.
  • Süren mutsuzlukHaftalarca süren isteksizlik, uyku ve iştah değişikliği ya da umutsuz sözler hekime danışmayı gerektirir.

Özellikle son madde önemlidir. Çocuk "keşke olmasaydım" gibi sözler söylüyor, sevdiği şeylerden zevk almıyor ya da kendine zarar vermekten bahsediyorsa bu durum bir özgüven meselesi olarak beklemeye bırakılmaz; gecikmeden bir çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır.

Öğrenme ya da dil güçlüğü olan çocuklarda özgüven, akademik desteğin bir parçası gibi ele alınmalıdır. Örneğin disleksi nedeniyle sınıfta sesli okumaktan korkan bir çocuk, okuma becerisi geliştikçe ve başarısı görünür hâle geldikçe derse katılmaya başlar.

Ebeveynler özgüveni nasıl destekleyebilir?

Çocuğun özgüveni zayıfladığında aileler çoğu zaman kendini sorumlu tutar. Oysa özgüveni mizaç, okul deneyimi, arkadaş ilişkileri ve varsa bir gelişim güçlüğü birlikte etkiler. Ebeveyn tek neden değildir ama en güçlü destek kaynağıdır. Aşağıdaki tutumlar günlük hayata kolayca yerleşir:

  • Sonucu değil, çabayı fark edin. "Ne kadar akıllısın" yerine "Pes etmedin, sonuna kadar uğraştın" demek, çocuğa kontrol edebileceği şeyin çaba olduğunu öğretir.
  • Övgüyü somut tutun. "Harika" sözü çabuk anlamını yitirir. "Kardeşine sıra vermen çok incelikliydi" gibi neyi beğendiğinizi söyleyin.
  • Hata yapmaya alan bırakın. Kendi hatalarınızdan ve onlardan nasıl çıktığınızdan söz edin. Çocuğun hatasını onun yerine hemen düzeltmeyin.
  • Sorunu onun yerine çözmeyin. Yardımı yakın tutun ama işi elinden almayın. "Nasıl yapabiliriz, ne düşünüyorsun?" sorusu çocuğu çözümün ortağı yapar.
  • Yaşına uygun görev verin. Masayı kurmak, bitkiyi sulamak ya da evcil hayvanı beslemek gibi gerçek bir katkı, "bu evde işe yarıyorum" duygusunu güçlendirir.
  • Kıyaslamayın. Kardeşle ya da sınıf arkadaşıyla karşılaştırmak motivasyon yaratmaz; çocuğun kendi dünkü hâliyle bugününü kıyaslayın.
  • Duyguyu ciddiye alın. "Bunda üzülecek ne var?" demek yerine "Bu seni gerçekten üzmüş" diyerek dinleyin. Çözümü sonra konuşun.
  • Güçlü yanını büyütün. Müzik, spor, resim ya da yapı oyunları gibi çocuğun kendini iyi hissettiği bir alanda düzenli zaman geçirmesine fırsat verin.

Yeni bir beceriye cesaret vermenin yolu

Zorlanan çocuğa "hadi yaparsın" demek çoğu zaman yetmez. Görevi küçültüp desteği yavaş yavaş geri çekmek, başarıyı çocuğun kendisine ait kılar.

  1. Birlikte yapın İlk denemede işi yan yana, adım adım ve sesli düşünerek yapın.
  2. Parçalara bölün Büyük görevi küçük adımlara ayırın; ilk adım mutlaka başarılabilir olsun.
  3. Desteği azaltın Her denemede yardımınızı biraz geri çekin, yakında bekleyin.
  4. Çabayı söyleyin Ne yaptığını ve nasıl uğraştığını somut sözlerle dile getirin.
  5. Bir adım ileri Beceri oturunca biraz daha zor bir hedef koyun ve döngüyü yineleyin.

Okul ve arkadaşlık ilişkilerinde nelere dikkat edilmeli?

Okul, çocuğun kendini en sık değerlendirdiği yerdir. Öğretmenle düzenli konuşmak, çocuğun sınıfta nasıl göründüğünü anlamaya yardım eder. Evde konuşkan olup okulda hiç söz almayan, teneffüslerde yalnız kalan ya da sık sık karın ağrısı nedeniyle okula gitmek istemeyen bir çocuk için öğretmen ve okul rehber öğretmeniyle birlikte plan yapmak gerekir.

Arkadaşlık becerileri de öğretilebilir. Oyuna nasıl katılınacağı, sıra beklemek, kaybetmeyi kabullenmek ve bir arkadaşa hayır demek, evde rol oyunlarıyla çalışılabilir. Tek bir yakın arkadaş bile çocuğun okula bakışını değiştirebilir; bu yüzden okul dışında bir arkadaşla buluşma fırsatı yaratmak değerlidir.

Akran zorbalığından şüpheleniyorsanız çocuğu suçlamadan dinleyin, yaşadıklarını ciddiye aldığınızı gösterin ve okul yönetimiyle hemen iletişime geçin. Zorbalık çocuğun kendi başına çözmesi beklenecek bir sorun değildir.

Ne zaman uzman desteği alınmalı?

Evde yapılan düzenlemelere rağmen çocuğun kendini küçümsemesi aylarca sürüyorsa, okula ve arkadaşlığa katılımı azalıyorsa ya da yukarıda sayılan durumlardan birinden şüpheleniyorsanız bir değerlendirme yararlı olur. Uzman önce çocuğu, aileyi ve gerekirse okulu dinler; özgüven sorununu besleyen bir öğrenme, dil ya da dikkat güçlüğü olup olmadığına bakar.

Sonraki adım çocuğun ihtiyacına göre belirlenir. Psikolojik danışmanlık, çocuğun duygularını anlamasına ve kendine dair olumsuz düşünceleri fark etmesine yardım eder. Okul çağında bilişsel davranışçı terapi "yapamam" düşüncesini sınamayı ve küçük deneylerle cesaret kazanmayı öğretir. Küçük çocuklarda oyun yoluyla çalışan oyun terapisi ön plana çıkar. Ebeveynler ise aile eğitimi ile evde uygulanacak yöntemleri birlikte planlar.

Her çocuğun ilerleme hızı farklıdır ve özgüven tek bir seansla değişmez. Düzenli destek, okulla iş birliği ve evde sabırla tekrarlanan küçük başarılar, çocuğun kendine bakışını kalıcı biçimde güçlendirir.

Kaynaklar

  • Harter S., "The Construction of the Self: Developmental and Sociocultural Foundations", Guilford Press: benlik algısının alanlara göre farklılaşması ve okul çağında yaşıtlarla karşılaştırmanın artması
  • Bandura A., "Self-Efficacy: The Exercise of Control", W. H. Freeman, 1997: öz yeterliğin belirli bir işi yapabilme inancı olarak tanımlanması ve başarı deneyimleriyle güçlenmesi
  • Bowlby J., "Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment", 1969: bebeklikte güvenli bağlanmanın kendilik duygusunun temeli olması
  • Thomas A., Chess S., "Temperament and Development", 1977: yeni ortamlara geç ısınan çocuk mizacı, çekingenliğin özgüven eksikliğinden ayrılması
  • Mueller C. M., Dweck C. S., "Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance", Journal of Personality and Social Psychology, 1998: zekâ yerine çabayı övmenin zorlanınca devam etmeyi desteklemesi
  • Baumeister R. F. ve ark., "Does high self-esteem cause better performance, interpersonal success, happiness, or healthier lifestyles?", Psychological Science in the Public Interest, 2003: yüksek özgüvenin tek tip olmaması ve başarıyı tek başına getirmemesi

İlgili yazılar ve sayfalar

Özgüven sorunu yaşayan çocuklar için sık sorulanlar

Çocuğumu çok övmek özgüvenini artırır mı?

Övgünün miktarından çok türü önemlidir. Her şeye "harika" demek zamanla anlamını yitirir, çocuk da bunu fark eder. Abartılı ve kişiliğe yönelik övgüler ("sen bir dâhisin") bazı çocuklarda hata yapma korkusunu artırabilir. Çabayı, kullandığı yolu ve ilerlemeyi somut sözlerle fark etmek daha kalıcı bir güven duygusu oluşturur.

Özgüven eksikliği kaç yaşında başlar?

Belli bir başlangıç yaşı yoktur. Kendini başkalarıyla karşılaştırma okul yıllarında belirginleştiği için ilk işaretler çoğu zaman ilkokulda fark edilir. Ergenlikte akran kabulü ve görünüşle ilgili kaygılar yeniden öne çıkabilir. Okul öncesinde ise yeni şeylerden sürekli kaçınma ve "yapamam" sözleri ilk ipuçları olabilir.

Utangaç çocuk özgüvensiz midir?

Her zaman değil. Bazı çocuklar doğuştan temkinli ve yeni ortamlara geç ısınan bir mizaca sahiptir. Bu çocuklar bir süre gözlemleyip sonra katılır ve kendileri hakkında olumlu düşünebilir. Utangaçlık çocuğu arkadaş edinmekten, derse katılmaktan ya da sevdiği şeyleri yapmaktan alıkoyuyorsa ya da yoğun bir korkuya dönüşmüşse bir uzmanla konuşmak yararlıdır.

Öğrenme güçlüğü özgüveni etkiler mi?

Etkileyebilir. Çok çalıştığı hâlde okuma, yazma ya da matematikte sınıf arkadaşlarına yetişemeyen çocuk, kendini yetersiz görmeye başlayabilir. Güçlüğün adının konması ve uygun eğitim desteğinin başlaması çoğu çocuğa rahatlama getirir. Bu süreçte çocuğa sorunun zekâsıyla değil, öğrenme biçimiyle ilgili olduğunu anlatmak önemlidir.

Özgüvensiz çocuğu yarışmalara ve sahneye zorlamalı mıyım?

Zorlamak genellikle ters etki yapar. Çocuğun kaldırabileceği büyüklükte adımlarla başlamak daha doğrudur. Örneğin kalabalık bir sahne yerine önce aile içinde küçük bir gösteri, sonra birkaç arkadaşın önünde deneme yapılabilir. Hazır olduğunda kendisinin seçmesine izin vermek, deneyimin çocuğa ait olmasını sağlar.

Çocuğum sürekli kendini kötülüyor. Ne zaman endişelenmeliyim?

Olumsuz sözler arada bir söyleniyorsa çoğu zaman o anki hayal kırıklığının ifadesidir. Haftalarca süren, birçok konuya yayılan ve okul, arkadaşlık ya da uyku düzenini etkileyen bir tablo varsa bir uzmana danışın. Çocuk yaşamaktan bıkmışlık ya da kendine zarar verme sözleri ediyorsa beklemeden bir çocuk ruh sağlığı hekimine başvurun.

Özgüven terapiyle kazanılabilir mi?

Çoğu çocukta evet; özgüven doğuştan sabit bir özellik değildir, destekle gelişebilir. Terapi çocuğun kendine dair olumsuz düşüncelerini fark etmesine, cesaret gerektiren adımları küçük parçalara bölerek denemesine ve duygularını ifade etmesine yardım eder. Altta bir öğrenme, dil ya da dikkat güçlüğü varsa onun ele alınması da sürecin parçasıdır. Ailenin evde aynı yaklaşımı sürdürmesi, kazanımların kalıcı olmasında belirleyicidir.