Kısaca

Özgül öğrenme güçlüğü: tek tanı, üç etkilenen alan

Velilerin çoğu "disleksi", "disgrafi" ve "diskalkuli" kelimelerini üç ayrı hastalık gibi duyar. Güncel tanı sisteminde ise ortada tek bir tanı var: özgül öğrenme güçlüğü. Hekim bu tanıyı koyarken çocuğun hangi alanda zorlandığını ayrıca belirtir. Bu ek bilgiye "belirteç" denir ve türler aslında bu belirteçlerdir.

Bir çocukta tek bir alan etkilenebileceği gibi iki ya da üç alan birlikte de etkilenebilir. Türü bilmek, desteğin nereden başlayacağını gösterir.

  • Okumada güçlük, yaygın adıyla disleksi
  • Yazılı anlatımda güçlük, Türkiye'de çoğu zaman disgrafi
  • Matematikte güçlük, yaygın adıyla diskalkuli
  • Aynı çocukta birden fazla alan etkilenebilir
  • Her türün hafif, orta ve ağır düzeyi vardır
  • Dispraksi ve DEHB bu türlerden biri değildir
Bireysel eğitim odası ve materyal kitaplığı

Türler raporda nasıl yazılır?

Psikiyatrinin başvuru kitabı DSM-5-TR, özgül öğrenme güçlüğünü tek başlık altında toplar ve üç belirteç tanımlar: okumada, yazılı anlatımda ve matematikte bozulmayla birlikte. Dünya Sağlık Örgütünün ICD-11 sınıflaması da benzer biçimde "gelişimsel öğrenme bozukluğu" adını kullanır ve aynı üç alanı ayırır.

Bu yüzden elinize geçen raporda "disleksi" kelimesini hiç görmeyebilirsiniz. Onun yerine "özgül öğrenme güçlüğü, okuma alanında" ya da benzer bir ifade yazabilir. Okulda, RAM'da ve günlük konuşmada ise eski adlar kullanılmaya devam ediyor; ikisi aynı şeyi anlatıyor.

Her alanın içinde de alt beceriler var

Tanı kitapları her alanı birkaç alt beceriye ayırır. Okumada kelimeyi doğru çözmek, akıcı okumak ve okuduğunu anlamak ayrı ayrı değerlendirilir. Yazılı anlatımda yazım doğruluğu, dil bilgisi ve noktalama, düşüncenin düzenli aktarılması ayrı başlıklardır. Matematikte sayı hissi, temel işlem bilgilerini akılda tutma, doğru ve akıcı hesaplama ve matematiksel akıl yürütme incelenir. Aynı türde tanı alan iki çocuk farklı alt becerilerde zorlanabilir.

Hafif, orta, ağır ne demek?

Düzey, çocuğun ne kadar ve ne yoğunlukta desteğe ihtiyaç duyduğunu anlatır. Hafif düzeyde çocuk uygun düzenlemeler ve destekle okul hayatını büyük ölçüde sürdürebilir. Orta düzeyde okul yıllarının önemli bir bölümünde düzenli, yoğun özel öğretim gerekir. Ağır düzeyde güçlük birden çok beceriyi derinden etkiler ve yoğun desteğe rağmen bazı becerilerin akıcı hale gelmesi uzun sürer.

Üç alan, üç farklı görünüm

Aşağıdaki örnekler tanı listesi değil; velilerin ve öğretmenlerin en sık fark ettiği durumlar. Birkaçı aylardır sürüyor ve ek çalışmaya rağmen azalmıyorsa değerlendirme istemek için yeterli bir gerekçedir.

DMP Disleksi Müdahale Programı çantası ve kitapçıkları

Okuma alanında

Çocuk harfleri tanır, ama onları seslere çevirip birleştirmek emek ister. Okuma hızlandıkça hata artar, okuma bittiğinde metinden aklında pek az şey kalır. Dinlediğini ise çok daha iyi anlar.

  • Kelimeyi tahmin ederek okuma
  • Sık kullanılan kelimelerde bile takılma
  • Sesli okumadan kaçınma
  • Sınavda soruyu yanlış okuma
Bireysel eğitim odası, çalışma masası, yazı tahtası ve kitaplık

Yazılı anlatım alanında

Anlatırken akıcı olan çocuk kâğıdın başında tıkanır. Aynı kelimeyi bir sayfada üç farklı biçimde yazabilir, cümleleri büyük harf ve noktalama olmadan birbirine bağlar, düşüncelerini sıraya koymakta zorlanır.

  • Kulağa göre ve tutarsız yazım
  • Kısa, bağlantısız cümleler
  • Ödevde yazıya geçmeyi erteleme
  • Kendi yazısını düzeltmekte zorlanma
Sayı ve işlem becerileri için masa oyunu

Matematik alanında

Sayıların kaç şeyi gösterdiğini sezmek, iki sayıdan büyüğünü hızla seçmek zor gelir. Basit toplamaları her seferinde parmakla baştan sayar, problem cümlesinden hangi işlemi yapacağını çıkaramaz.

  • Ezberlenmiş işlem bilgisinin tutmaması
  • Basamak değerini karıştırma
  • Saat ve parayla ilgili zorlanma
  • İşlem adımlarını sıraya koyamama

Okuma güçlüğü günlük hayatta nasıl fark edilir?

Okuma alanındaki güçlük, yaygın adıyla disleksi, en sık görülen türdür. Temelinde konuşma seslerini fark etme ve harflerle eşleştirme becerisindeki zayıflık yatar. Türkçe sesle yazıldığı gibi okunan bir dil olduğu için Türk çocukları çoğu zaman zamanla doğru okumayı öğrenir; asıl sorun hız ve akıcılıkta kalır. Bu da güçlüğün geç fark edilmesine yol açabilir.

Evde şu durumlar görülebilir: market tabelalarını okumaktan kaçınmak, altyazılı filmi izleyememek, oyunun yönergesini birine okutmak, matematikte işlem yapabildiği halde problem sorularını kaçırmak. Okulda ise öğretmen, sesli okuma sırası geldiğinde çocuğun tuvalete gitmek istediğini ya da karnının ağrıdığını fark edebilir.

Ters yazmak disleksi belirtisi mi?

En yaygın yanlış inanış, disleksili çocukların harfleri "ayna gibi" ters gördüğüdür. Oysa gözleri ve görmeleri yaşıtlarından farklı değildir. b-d, p-q gibi birbirinin döndürülmüş hali olan harfleri karıştırmak, okumayı yeni öğrenen çocukların çoğunda bir süre görülür. Disleksili çocukta bu karışıklık ikinci sınıfın sonundan sonra da sürebilir, çünkü harfin hangi sese karşılık geldiğini otomatik hale getirmekte zorlanır. Sorun görmede değil, harf ile ses arasındaki bağdadır. Bu nedenle göz egzersizleri ya da görsel algı çalışmaları okuma güçlüğünü düzeltmez.

Yazılı anlatım güçlüğü el yazısından mı ibaret?

Türkiye'de "disgrafi" kelimesi hem okunaksız el yazısı hem de yazılı anlatım güçlüğü için kullanılıyor ve bu iki şey sıkça karışıyor. DSM-5-TR'nin yazılı anlatım belirteci üç beceriye bakar: kelimeleri doğru yazmak, dil bilgisi ve noktalama kurallarını uygulamak, düşünceyi açık ve düzenli biçimde aktarmak. El yazısının güzelliği bu listede yer almaz.

Yalnızca yazısı okunaksız, kalemi sıkarak tutan, çabuk yorulan ama yazım ve anlatımı yerinde olan bir çocukta motor beceriler ayrıca incelenir. Böyle bir tabloda ince motor çalışmaları ve ergoterapi öne çıkar. İki güçlük aynı çocukta da görülebilir; değerlendirmede hangisinin baskın olduğuna bakılır.

Yazılı anlatım güçlüğü çoğu zaman okuma güçlüğüyle birlikte görülür, çünkü iki beceri de aynı ses ve harf bilgisine dayanır. Tek başına görüldüğünde ise genellikle daha geç, yazılı ödevlerin uzadığı yıllarda fark edilir.

Bireysel eğitim masası ve materyal kitaplığı

Sık yapılan karışıklık

Bu durumlar öğrenme güçlüğü türü değil

İnternette ve eski kaynaklarda özgül öğrenme güçlüğü türleri arasında sayılan bazı durumlar, aslında ayrı tanılardır ya da tanı bile değildir. Öğrenme güçlüğüyle birlikte görülebilirler; ama her biri kendi değerlendirmesini ve desteğini ister.

  • DispraksiTıptaki adı gelişimsel koordinasyon bozukluğudur. Hareketi planlama ve yürütmeyle ilgili motor bir durumdur; ayrı tanıdır.
  • DEHBDikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu öğrenme güçlüğüyle sık birlikte görülür, fakat ayrı bir nörogelişimsel tanıdır.
  • Sözel olmayan öğrenme güçlüğüBazı kaynaklarda geçen bir tanımlamadır; DSM-5-TR'de ya da ICD-11'de bir tanı olarak yer almaz.
  • "Görsel disleksi"Disleksinin görsel bir türü olduğu düşüncesi bilimsel olarak desteklenmez. Görme şikâyeti varsa göz hekimine gidilir.
  • Dil gelişim bozukluğuKonuşmayı anlama ve kurma güçlüğüdür. Okuma güçlüğü için risk taşır ama ayrı bir tanıdır; dil terapisiyle desteklenir.
  • Genel yavaş öğrenmeTüm derslerde ve becerilerde yaşıtlarının gerisinde kalmak, belirli bir alanla sınırlı bir güçlük değildir; farklı bir değerlendirme gerekir.

Matematik güçlüğü neden çoğu zaman geç fark edilir?

Matematik alanındaki güçlük, yani diskalkuli, okuma güçlüğü kadar bilinmediği için "matematik kafası yok" denerek geçiştirilebiliyor. Oysa temelinde sayı hissinin, yani bir topluluğun büyüklüğünü sezme ve sayılarla zihinde oynayabilme becerisinin zayıf gelişmesi var. Bu çocuklar sayıları ezbere sayabilir, ama "yedi" dediklerinde kafalarında yedi şeyin canlanması gecikir.

İlk yıllarda çocuk parmaklarıyla sayarak işlemleri yetiştirebildiği için güçlük gizlenir. Çarpım tablosu, basamaklı işlemler, kesirler ve çok adımlı problemler geldiğinde güçlük belirginleşir. Sık görülen bir örnek: çocuk 5 ile 4'ün toplamını sayarak bulur, hemen ardından 4 ile 5 sorulduğunda yine baştan sayar. Toplamanın sırasının değişmesiyle sonucun değişmediğini henüz sezememiştir.

Matematik kaygısı da benzer bir tablo yaratabilir. Kaygılı çocuk sınavda donar, ama sakin bir ortamda becerisini gösterebilir. Diskalkulide ise zorluk her ortamda sürer. İkisi bir arada da olabilir ve uzun süren başarısızlık zamanla kaygıyı besler. Sayı kavramını temelden kuran öğretim adımlarını ritmik sayma öğretimi yazımızda anlattık.

Karma tip ne anlama gelir?

Raporda birden fazla alan yazılıysa çocuğun hem okumada hem matematikte, ya da üç alanda birden zorlandığı anlaşılır. Bu durum seyrek değil. Okuma güçlüğü olan çocuk problem sorularını okuyamadığı için matematikte de düşük not alabilir; uzman, bunun gerçek bir matematik güçlüğü mü yoksa okuma güçlüğünün bir yansıması mı olduğunu ayrıca değerlendirir. Karma tabloda destek eğitimi önceliği genellikle okumaya verir, çünkü diğer bütün dersler okumaya dayanır.

Öğretmenle hangi düzenlemeleri konuşabilirsiniz?

Her tür, sınıfta farklı küçük uyarlamalardan yararlanır. Bunlar çocuğa ayrıcalık değil, bildiğini gösterebilmesi için eşit bir fırsattır ve BEP'e yazılabilir.

  • Soruların okunmasıokuma
  • Sesli okumaya zorlamamaokuma
  • Ek süreokuma ve yazma
  • Yazım hatasına puan kırmamayazılı anlatım
  • Sözlü cevap seçeneğiyazılı anlatım
  • Sayı doğrusu ve tablomatematik

Evde her tür için neler yapabilirsiniz?

Evde yapılacak çalışma, okuldaki ve destek eğitimindeki hedeflerle aynı yönde olursa işe yarar. Öğretmenden hangi beceri üzerinde çalışıldığını öğrenin ve evde onu kısa, keyifli tekrarlarla pekiştirin.

Okuma güçlüğü olan çocuk için

  • Her akşam on dakika birlikte sesli okuyun; bir sayfa siz, bir sayfa o.
  • Aynı kısa metni birkaç gün üst üste okumak akıcılığı artırır ve çocuğa başarı duygusu verir.
  • Sesli kitaplar, okuyamadığı ama dinleyerek anlayabildiği hikâyelerle tanışmasını sağlar.

Yazılı anlatım güçlüğü olan çocuk için

  • Yazmadan önce konuşun: ne anlatacağını önce size sözlü olarak anlatsın.
  • Alışveriş listesi, doğum günü kartı gibi kısa ve gerçek yazma fırsatları yaratın.
  • Önce düşünceye, sonra yazıma bakın; tek seferde her şeyi düzeltmeye çalışmayın.

Matematik güçlüğü olan çocuk için

  • Masa kurarken çatal saymak, merdiven basamaklarını ikişer çıkmak gibi günlük sayma fırsatlarını kullanın.
  • Zar ve kartla oynanan oyunlar sayı hissini zorlamadan geliştirir.
  • Alışverişte küçük hesapları ona bırakın, sonucu birlikte kontrol edin.

Türü öğrendikten sonra hangi adım atılır?

Tür ve düzey belli olduktan sonra RAM, çocuğun eğitim ortamına ve destek eğitim hakkına karar verir. Destek derslerinde çocuğun takıldığı alt beceriden başlanır: okuma alanında ses farkındalığı ve akıcılık, yazılı anlatımda yazım ve cümle kurma, matematikte sayı hissi ve işlem stratejileri. Bu sürecin ayrıntılarını özgül öğrenme güçlüğü sayfamızda, değerlendirme araçlarını ise öğrenme güçlüğü testi sayfamızda bulabilirsiniz.

Unutulmaması gereken bir nokta var: tür, çocuğun tamamını anlatmaz. Okumada zorlanan bir çocuk hikâye anlatmada, matematikte zorlanan bir çocuk resimde başarılı olabilir. Desteği planlarken onun güçlü yanlarını da işin içine katmak, öğrenmeye olan isteğini korur.

Kaynaklar

  • American Psychiatric Association, DSM-5-TR, 2022: özgül öğrenme bozukluğunun tek tanı altında üç belirteci, her alanın alt becerileri ve hafif, orta, ağır düzeyleri
  • Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11: 6A03 gelişimsel öğrenme bozukluğu ve okuma, yazılı anlatım, matematik alt kodları
  • Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11: 6A04 gelişimsel motor koordinasyon bozukluğu; dispraksinin öğrenme bozukluğundan ayrı bir tanı olduğu
  • International Dyslexia Association: disleksinin tanımı, temelinde fonolojik bileşenin bulunduğu
  • American Academy of Pediatrics ve ark., "Learning Disabilities, Dyslexia, and Vision", Pediatrics, 2009: "ters görme" ve görsel tedavilerin okuma güçlüğünü açıklamadığı
  • Butterworth B., Varma S., Laurillard D., "Dyscalculia: From Brain to Education", Science, 2011: diskalkulide sayı hissindeki zayıflık

İlgili yazılar ve sayfalar

Öğrenme güçlüğü türleriyle ilgili merak edilenler

Özgül öğrenme güçlüğünün kaç türü vardır?

Güncel tanı sistemleri üç alan tanımlar: okuma, yazılı anlatım ve matematik. Günlük dilde bunlar sırasıyla disleksi, disgrafi ve diskalkuli olarak anılır. Bunlar ayrı hastalıklar değil, aynı tanının hangi alanda kendini gösterdiğini belirten eklerdir. Bir çocukta bir, iki ya da üç alan birlikte etkilenebilir.

Dispraksi bir öğrenme güçlüğü türü müdür?

Hayır. Dispraksi, tıptaki adıyla gelişimsel koordinasyon bozukluğu, hareketleri planlama ve uygulamayla ilgili motor bir durumdur. Ayakkabı bağlama, top yakalama, makas ve kalem kullanma gibi becerileri etkiler. Öğrenme güçlüğüyle aynı çocukta görülebilir ama ayrı bir tanıdır ve genellikle ergoterapi ile desteklenir.

DEHB öğrenme güçlüğü sayılır mı?

Sayılmaz. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ayrı bir nörogelişimsel tanıdır. Öğrenme güçlüğü olan çocuklarda sık görüldüğü ve ders başarısını da etkilediği için iki durum çoğu zaman birlikte anılır. Bir çocukta ikisi birden varsa her biri için ayrı değerlendirme ve destek planlanır.

Disleksili çocuklar harfleri ters mi görür?

Hayır, disleksi bir görme sorunu değildir. Okumayı öğrenen çocukların çoğu b ile d gibi harfleri bir süre karıştırır. Disleksili çocukta bu karışıklık daha uzun sürebilir, çünkü harf ile ses arasındaki bağı otomatik hale getirmekte zorlanır. Bu nedenle göz egzersizleri değil, sesi harfle eşleştiren sistemli okuma öğretimi işe yarar.

El yazısı çok bozuk olan çocuk disgrafik midir?

Her zaman değil. Yazılı anlatım güçlüğü tanısında yazım doğruluğu, dil bilgisi ve noktalama ile düşüncenin düzenli aktarılması değerlendirilir. Yazısı okunaksız ama yazımı ve anlatımı yerinde olan çocukta ince motor beceriler ayrıca incelenir. Böyle bir durumda ergoterapi ve kalem tutma çalışmaları öne çıkar.

Çocuğumda hangi türün olduğunu nasıl öğrenirim?

Tür, hastanede çocuk psikiyatrisi uzmanının değerlendirmesiyle belirlenir. Bu değerlendirmede zekâ testinin yanı sıra okuma, yazma ve matematik becerilerine yönelik testler uygulanır ve okuldan gelen bilgiler dikkate alınır. Sonuç raporda alan ve düzey belirtilerek yazılır; RAM eğitsel değerlendirmesinde de bu bilgiler kullanılır.

Özgül öğrenme güçlüğünün türü zamanla değişir mi?

Güçlüğün kendisi kalıcıdır, ama görünümü yaşla değişir. Birinci sınıfta harf-ses eşlemesinde görülen okuma güçlüğü ortaokulda yavaş okuma ve uzun metinleri anlamada zorlanma olarak sürebilir. Bazı çocuklarda ise yazılı anlatım ya da matematik güçlüğü, ders yükü arttığında ilk kez belirginleşir. Bu yüzden değerlendirme belirli aralıklarla yenilenir.