Ses Temelli Cümlede Okuma Yazma Eğitimi Nasıl Yapılır?
Türkiye'de birinci sınıfta okuma yazma, sesten başlayıp cümleye ulaşan bir yolla öğretiliyor. Bu yöntemin aşamalarını, evde nasıl destek olabileceğinizi ve okumada zorlanan çocuğa neyin iyi geldiğini anlattık.
Ses temelli cümle yöntemi, çocuğun önce bir sesi duyup fark etmesini, sonra o sesin harfini tanıyıp yazmasını, ardından öğrendiği seslerle hece, kelime ve cümle kurmasını hedefler. 2005 yılında yenilenen ilkokul Türkçe programıyla birlikte okullarımızda kullanılmaya başlandı ve bugün de birinci sınıfta uygulanıyor.
Türkçe büyük ölçüde yazıldığı gibi okunan bir dil olduğu için sesle harf arasındaki bağı erken kurmak, çocuğun bilmediği bir kelimeyi de kendi başına çözebilmesini sağlar. Okumayı zor öğrenen çocuklarda da çalışmanın merkezinde aynı bağ durur.
Öğretim harf adıyla değil, harfin sesiyle başlar
Sesler programda belirlenmiş gruplar hâlinde verilir
Her yeni ses, öğrenilmiş seslerle hemen birleştirilir
Okuma ve yazma aynı anda, birbirini destekleyerek ilerler
İlk kelimelerden itibaren anlamlı cümle kurulur
Zorlanan çocukta ses farkındalığı ayrıca çalışılır
Ses temelli cümle yöntemi nedir?
Bu yöntemde çocuğa önce "a harfi" denmez; "aaa" sesi duyurulur. Çocuk sesin ağızdan nasıl çıktığını, hangi kelimelerin başında, ortasında ya da sonunda geçtiğini keşfeder. Sesi tanıdıktan sonra onu gösteren harfi okumayı ve yazmayı öğrenir. Birkaç ses birikince bunlar birleştirilir: heceler, heceden kısa kelimeler, kelimelerden de küçük cümleler çıkar.
Adındaki "cümle" sözcüğü buradan gelir. Amaç tek tek harf ezberletmek değil, çocuğun ilk haftalardan itibaren anlamı olan bir şey okuduğunu hissetmesidir. "Ela al" gibi iki kelimelik bir cümle bile, çocuğa okumanın bir mesajı çözmek olduğunu gösterir.
Eski yöntemden farkı ne?
2005 öncesinde birinci sınıflarda çoğunlukla cümle çözümleme yöntemi kullanılıyordu. Çocuk önce cümleleri bütün olarak tanıyor, zamanla bunları kelimelere, hecelere ve seslere ayırıyordu. Bu yol anlamdan başlar ama sesle harf arasındaki eşleşmeyi geç kurar. Ses temelli yöntem tersinden gelir: sesten başlar, anlama doğru büyür. Türkçenin saydam yazım düzeni bu sıralamayı kolaylaştırır.
Hangi bilgiye dayanıyor?
Okuma araştırmalarında en tutarlı bulgulardan biri, kelimelerin seslerden oluştuğunu fark etme becerisinin, yani fonolojik farkındalığın, okumayı öğrenmenin güçlü bir yordayıcısı olmasıdır. Sesleri ayırt edebilen, bir kelimenin ilk sesini söyleyebilen, sesleri birleştirip kelime çıkarabilen çocuk harfleri daha kolay öğrenir. Sistemli ses-harf öğretimi bu yüzden pek çok ülkenin okuma programında yer alıyor.
Okuma yazma süreci hangi aşamalardan geçer?
Program süreci üç ana dönemde ele alır. Ortadaki dönem, sesten metne giden dört basamaktan oluşur.
HazırlıkDinleme, el ve parmak becerileri, çizgi ve boyama çalışmalarıyla okumanın ve yazmanın zemini hazırlanır.
Sesi fark etmeÇocuk sesi hisseder, tanır ve benzer seslerden ayırır. Ardından o sesin harfini okumayı ve yazmayı öğrenir.
MetinCümleler kısa metinlere dönüşür. Çocuk okuduğunu anlatır, birkaç cümlelik yazılar üretir.
Bağımsız okumaÇocuk tanımadığı metinleri kendi başına okur ve düşüncesini yazıyla ifade etmeye başlar.
Hazırlık döneminde neler yapılır?
Okul başladıktan sonraki ilk haftalar kalem tutmadan önceki işlerle geçer. Bu dönemin hedefi çocuğu dinlemeye, çizmeye ve sınıf düzenine alıştırmaktır.
Dinleme: Öğretmen masal ve kısa öyküler okur, çocuklar dinlediklerini anlatır, sırayla konuşmayı öğrenir.
El becerileri: Oyun hamuru, makasla kesme, boncuk dizme ve parmak oyunları kalemi kontrol edecek kasları çalıştırır. Bu beceriler birbirine paralel gelişir; hepsinin "tamamlanmasını" beklemek gerekmez.
Çizgi çalışmaları: Soldan sağa ve yukarıdan aşağıya çizgiler, noktaları birleştirme, örüntü tamamlama harflerin yazılış yönüne hazırlık yapar.
Sesi hissetme ve tanıma neden bu kadar önemli?
Bir sesi tanımayan çocuk, onun harfini ezberlese bile kelime içinde kullanamaz. Bu yüzden her yeni ses için öğretmen önce o sesin sıkça geçtiği bir öykü anlatır, bir tekerleme ya da şarkı söyler, resimler gösterir. Çocuklar sesin hangi kelimelerde duyulduğunu bulur, sesi uzatarak söyler, ağız hareketini aynada izler.
Sesler rastgele sırayla verilmez. Program, kısa sürede çok sayıda anlamlı hece ve kelime kurmaya elverişli sesleri öne alır ve hepsini gruplara ayırır. Grupların içeriği programın yenilendiği yıllarda birkaç kez değiştiği için çocuğunuzun sınıfında hangi sırayla ilerlendiğini öğretmenine sormanız en doğrusudur.
Harf nasıl okunur ve yazılır?
Ses tanındıktan sonra harfin şekli gösterilir. Çocuk harfi önce havada, sonra sırasının üzerinde parmağıyla, ardından kâğıtta noktalı ya da silik bir örneğin üstünden geçerek yazar. Her harfin bir başlangıç noktası ve yönü vardır; bu kurala baştan uyulması ileride yazının akıcılığını belirler. Okullarımızda bugün dik temel harfler kullanılıyor.
Öğretmenin her denemeyi izleyip yerinde düzeltmesi bu aşamanın en kritik parçasıdır. Yanlış yönde yerleşen bir yazış alışkanlığını sonradan değiştirmek, doğrusunu ilk seferde öğretmekten çok daha uzun sürer.
Heceden cümleye nasıl geçilir?
İki üç ses öğrenildiği anda birleştirme başlar. Çocuk sesleri peş peşe uzatarak söyler ve bunları bir heceye bağlar. Yeni gelen her ses eski seslerle hemen bir araya getirilir; böylece hem tekrar yapılmış olur hem de okunabilen kelime sayısı hızla artar.
Önce tek ve iki heceli kısa kelimeler, sonra daha uzun kelimeler okunur.
Her yeni kelime bir cümle içinde kullanılır, böylece anlam bağı kopmaz.
Cümlenin büyük harfle başlaması ve nokta ile bitmesi bu aşamada basitçe gösterilir.
Okunan kelimeler yazdırılır, yazılan cümleler yeniden okunur.
Anlamsız hece ve kelimeler de bir işe yarar. Öğretimin ağırlığı elbette anlamlı kelimelerdedir; fakat "lem", "tor" gibi anlamsız sözcükler, çocuğun gerçekten sesleri birleştirerek mi okuduğunu yoksa kelimeyi tahmin mi ettiğini anlamanın en güvenilir yoludur. Değerlendirmede ve okuma güçlüğü çalışmalarında bu nedenle bilerek kullanılır.
Sınıfta ve evde kullanılan etkinlikler
Bu oyunlar kısa tutulduğunda ve çocuğun bildiği seslerle oynandığında tekrarın sıkıcılığını azaltır.
Ses avı
Odadaki ya da resimdeki eşyalar arasında yeni öğrenilen sesle başlayanları bulun. Sonra sesi ortada ve sonda geçen kelimeleri arayın.
Resimli dikte
Bir resim gösterilir, çocuk adını kendisi yazar. Söylenen kelimeyi yazmaktan daha az baskı yaratır ve yazım hatalarını görmeyi kolaylaştırır.
Hece kartları
Hece kartlarını yan yana dizerek kelime kurun. Bir kartı değiştirince kelimenin nasıl değiştiğini birlikte okuyun.
Eksik ses
Bir harfi ya da heceyi boş bırakılmış kelimeyi tamamlatın. Çocuk hangi sesin eksik olduğunu önce söyler, sonra yazar.
Kelime tombalası
Kartlarda öğrenilmiş kelimeler olur; okunan kelimeyi kartında bulan işaretler. Grup içinde akıcı okumayı eğlenceli kılar.
Cümle treni
Kelime kartlarını vagon gibi sıralayıp cümle kurun. Sırayı değiştirince cümlenin anlamının bozulduğunu fark ettirin.
Okumada zorlanan çocukta ne farklı yapılır?
Sınıfın çoğu birinci sınıfın sonunda heceleyerek de olsa okur. Bazı çocuklar ise aynı öğretimi aldıkları hâlde sesleri birleştirmekte, harfleri hatırlamakta ve okuduklarını akıcı hâle getirmekte belirgin biçimde geride kalır. Bu durum zekâyla, tembellikle ya da ailenin ilgisiyle açıklanamaz. Kalıcı ve belirgin olduğunda özgül öğrenme güçlüğünün okuma alanındaki biçimi, yani disleksi akla gelir.
Böyle bir çocuğa aynı yöntemi daha çok tekrar ettirmek genellikle yetmez. Çalışma daha yapılandırılmış, daha küçük adımlı ve daha sık tekrarlı olmalıdır. Uzmanların odaklandığı başlıca alanlar şunlardır:
Fonolojik farkındalık: kelimeyi hecelerine ve seslerine ayırma, sesleri birleştirme, bir sesi çıkarınca ne kaldığını bulma.
Harf-ses eşlemesi: her harfin sesini hızlı ve hatasız hatırlama. Karıştırılan harfler ayrı ayrı, farklı zamanlarda çalışılır.
Akıcılık: aynı kısa metni birkaç kez sesli okuyarak hız ve doğruluğu artırma, yetişkinin örnek okumasını takip etme.
Okuduğunu anlama: metin hakkında soru sorma, olayları sıralama, kendi cümleleriyle anlatma.
Yazım: duyduğu kelimeyi seslerine ayırıp sırayla yazma. Yazmada da belirgin zorluk varsa disgrafi ayrıca değerlendirilir.
b ile d'yi karıştırmak disleksi işareti mi?
Tek başına değil. Okumaya yeni başlayan çocukların çoğu, birinci ve ikinci sınıfta b-d, p-b gibi şekilce benzeyen harfleri ara sıra karıştırır; bu öğrenmenin olağan bir parçasıdır. Disleksi bir görme sorunu da değildir, çocuk harfleri "ters görmez". Karıştırma ikinci sınıfın sonundan sonra da sık sürüyor ve okuma hızı, heceleme ve yazım güçlükleriyle birlikte görülüyorsa bir değerlendirme yaptırmak yerinde olur.
Görsel ya da işitsel öğrenen çocuk diye ayırmak doğru mu?
Görsel hafızası güçlü çocuğa resim, işitsel olana şarkı önermek yaygın bir alışkanlık. Oysa öğrenme stillerine göre öğretimi ayırmanın okuma başarısını artırdığı araştırmalarda gösterilemedi. Bugün önerilen, her çocuğa sesi duyma, harfi görme, harfi parmakla çizme ve ağız hareketini hissetme yollarını birlikte sunan çok duyulu bir öğretimdir. Okuma güçlüğü olan çocuklar bu yaklaşımdan özellikle yararlanır.
Evde destek
Ailenin okuma yazma sürecindeki yeri
Okuma ve yazma okulda öğretilir ama evde pekişir. Kısa, düzenli ve keyifli çalışmalar, uzun ve gergin oturumlardan çok daha fazla işe yarar.
Öğretmenle aynı dili kullanınHarfleri adıyla değil sesiyle söyleyin, sınıftaki yazış yönünü evde de koruyun.
Kısa tutunHer gün on beş yirmi dakikalık okuma, hafta sonu yapılan uzun bir çalışmadan daha kalıcıdır.
Önce siz okuyunBir cümleyi siz okuyun, çocuk tekrar etsin. Örnek okuma, akıcılığı ve tonlamayı öğretir.
Hatayı yumuşak düzeltinYanlış okunan kelimede durun, sesleri birlikte birleştirin, sonra cümleye devam edin.
Dikteyi cezaya çevirmeyinUzun dikte sayfaları yazma isteğini söndürür. Resimli ya da karşılıklı dikte daha az yıpratır.
Geri kalmayı not edinHaftalar geçmesine rağmen ilerleme yoksa öğretmenle konuşun, gerekirse değerlendirme isteyin.
Ne zaman uzmandan destek alınmalı?
Her çocuk aynı hızla okumaz ve birinci sınıfın ilk aylarında yaşıtlarından biraz geride kalmak tek başına kaygı nedeni değildir. Aşağıdaki durumlar ise bir değerlendirme için yeterli gerekçedir:
Birinci sınıfın ikinci yarısında hâlâ öğrenilmiş sesleri hecede birleştiremiyorsa
Aynı harfleri haftalarca tekrar etmesine rağmen hatırlamakta zorlanıyorsa
Okurken sık sık kelime uyduruyor, satır atlıyor ya da çok yavaş ve yorularak okuyorsa
Ailede okumayı geç öğrenen ya da disleksi tanısı almış biri varsa
Okuma saatinden kaçmaya, karın ağrısı ya da ağlama gibi tepkiler göstermeye başladıysa
Önce işitme ve görme kontrolü yaptırılmalıdır; tanınmamış bir işitme kaybı ses temelli öğrenmeyi doğrudan zorlaştırır. Ardından çocuğun okuma becerileri bir uzman tarafından ayrıntılı olarak incelenir. Özgül öğrenme güçlüğü değerlendirmesi çocuğun hangi alt becerilerde zorlandığını gösterir ve çalışma planını bu sonuca göre kurmayı sağlar.
Tanı hastanede konur; rapor alındıktan sonra RAM, çocuğun Millî Eğitim Bakanlığının desteklediği özel öğrenme güçlüğü destek eğitim programından yararlanmasına karar verebilir. Tanı süreci beklenirken ya da rapor gerekmeyen hafif güçlüklerde akademik beceri eğitimi ile okuma çalışmaları sürdürülebilir.
Okuma bayramına giden yol
Birinci sınıfın sonunda yapılan okuma bayramı, çocuğun yıl boyunca harcadığı çabanın görünür olduğu gündür. Bu güne bazı çocuklar daha hızlı, bazıları daha yavaş varır. Hangi hızda olursa olsun çocuğun okumayı bir sınav değil, merak ettiği şeylere ulaşmanın yolu olarak görmesi en büyük kazançtır. Okumayı sevdirmenin evdeki yollarını okuma alışkanlığı yazımızda ayrıca ele aldık.
Kaynaklar
MEB Talim ve Terbiye Kurulu, İlköğretim Türkçe Dersi (1-5. Sınıflar) Öğretim Programı, 2005: ses temelli cümle yönteminin birinci sınıfta uygulanmaya başlanması
MEB Talim ve Terbiye Kurulu, Türkçe Dersi Öğretim Programı (ilkokul): ilk okuma yazmanın hazırlık, ilk okuma yazma ve bağımsız okuma dönemleri, ses grupları ve dik temel harf
National Reading Panel, "Teaching Children to Read", NICHD, 2000: fonolojik farkındalık, sistemli ses-harf öğretimi, tekrarlı sesli okumayla akıcılık ve okuduğunu anlama
International Dyslexia Association: disleksinin tanımı ve yapılandırılmış, çok duyulu okuryazarlık öğretimi
American Academy of Pediatrics ve ark., "Learning Disabilities, Dyslexia, and Vision", Pediatrics, 2009: disleksinin görme sorunu olmadığı
Pashler H., McDaniel M., Rohrer D., Bjork R., "Learning Styles: Concepts and Evidence", Psychological Science in the Public Interest, 2008: öğrenme stillerine göre öğretimin etkisinin gösterilemediği
Ses temelli okuma yazma hakkında velilerin sorduğu sorular
Ses temelli cümle yöntemi ne zamandan beri kullanılıyor?
Türkiye'de ilkokul birinci sınıflarda 2005 yılında yenilenen Türkçe öğretim programıyla birlikte kullanılmaya başlandı. Öncesinde yaygın olan cümle çözümleme yönteminin yerini aldı. Programın sonraki güncellemelerinde ses gruplarının içeriği ve bazı ayrıntılar değişse de sesten başlayıp cümleye ulaşan temel yaklaşım korundu.
Çocuğuma okul başlamadan harfleri öğretmeli miyim?
Harf ezberletmek gerekmez. Okul öncesinde daha yararlı olan, kelimelerin seslerden oluştuğunu oyunla fark ettirmektir: tekerlemeler söylemek, aynı sesle başlayan kelimeleri bulmak, kelimeleri alkışla hecelere ayırmak ve her gün birlikte kitap okumak. Çocuk harf sormaya başlarsa sesiyle cevap vermek, okuldaki öğretimle de uyumlu olur.
Harfleri adıyla mı sesiyle mi söylemeliyim?
Sesiyle söyleyin. "Be" ya da "le" demek yerine kısa "b" ve "l" sesini çıkarmak, çocuğun sesleri birleştirmesini kolaylaştırır. "Be" ile "a" yan yana gelince çocuk "bea" diye okumaya çalışabilir; "b" sesi ile "a" sesi ise doğrudan "ba" hecesini verir.
Birinci sınıfın sonunda okuyamayan çocuk geri mi kalmıştır?
Her zaman değil. Okumanın oturması bazı çocuklarda ikinci sınıfın ilk aylarına uzayabilir. Ancak sesleri birleştirmekte süren zorluk, harfleri unutma ve okumadan kaçma birlikte görülüyorsa beklemek yerine işitme-görme kontrolü ve okuma değerlendirmesi yaptırmak gerekir. Erken başlanan destek, çocuğun hem becerisini hem de okumaya karşı tutumunu korur.
Disleksisi olan çocuk ses temelli yöntemle okumayı öğrenebilir mi?
Evet, ama genellikle sınıftaki temponun ve tekrar sayısının ötesinde desteğe ihtiyaç duyar. Fonolojik farkındalık, harf-ses eşlemesi ve akıcılık daha küçük adımlarla, çok duyulu ve sistemli biçimde çalışılır. Uygun destekle disleksisi olan çocukların çoğu okumayı öğrenir; okuma hızı yaşıtlarına göre bir süre yavaş kalabilir.
Dikte çalışması yararlı mı?
Yararlıdır ama dozu önemlidir. Kısa ve çocuğun bildiği seslerden oluşan dikteler, sesleri sırasıyla yazıya dökme becerisini güçlendirir. Sayfalarca dikte ise yazma isteğini azaltır. Resimli dikte, eksik kelime tamamlama ya da çocukla rollerin değiştiği karşılıklı dikte gibi çeşitler aynı beceriyi daha az yıpratarak çalıştırır.
Evde ne kadar okuma çalışması yapılmalı?
Birinci sınıftaki bir çocuk için her gün kısa bir okuma zamanı yeterlidir; on beş yirmi dakika iyi bir başlangıçtır. Süreyi uzatmaktan çok düzenli olmak işe yarar. Çocuk yorulduğunda bırakmak ve çalışmayı onun okuyabildiği bir cümleyle bitirmek, ertesi gün masaya istekle dönmesini kolaylaştırır.