Vurmak, bağırmak, yere yatmak ya da işten kaçmak çoğu zaman çocuğun bir ihtiyacını anlatma biçimidir. Davranış eğitimi bu ihtiyacı bulur ve çocuğa onu karşılamanın daha uygun bir yolunu öğretir.
Davranış eğitimi: davranışın nedenini anlamaya dayalı destek
Davranış eğitimi, çocuğun kendisine, çevresine ya da öğrenmesine zarar veren davranışlarını azaltmak ve yerine daha işlevsel davranışlar kazandırmak için yürütülen planlı bir çalışmadır. Temelinde basit bir soru vardır: bu davranış çocuğa ne sağlıyor? Cevap bulunduğunda, aynı ihtiyacı karşılayan ama kimseyi incitmeyen yeni bir yol öğretilebilir.
Bu yaklaşım ceza ve korkuya dayanmaz. Ceza bir davranışı o an durdurabilir, ama çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez ve çoğu zaman davranışın başka bir biçimde geri dönmesine yol açar. Şubelerimizde davranış hedefleri çocuğun eğitim planının bir parçası olarak ele alınır; anne babayla birlikte evde, öğretmenle birlikte okulda aynı dili konuşacak biçimde planlanır.
Öfke nöbetleri ve yere yatma
Vurma, ısırma, eşya fırlatma
Görevden ve masadan kaçma
Kendine zarar verme
Kurallara ve geçişlere direnme
Bekleme ve sıra almada güçlük
Davranış eğitimi nedir?
Davranış eğitimi, uygulamalı davranış analizinin ilkelerine dayanan ve bugün çoğunlukla olumlu davranış desteği adıyla anılan bir yaklaşımdır. Davranışın rastgele ortaya çıkmadığını, öncesinde olanlar ve sonrasında gelenlerle birlikte bir düzen içinde sürdüğünü varsayar. Bu düzen görüldüğünde iki şey değiştirilebilir: davranışı tetikleyen koşullar ve davranışı sürdüren sonuçlar.
Yaklaşımın ikinci ayağı öğretimdir. Problem davranışı azaltmak tek başına yeterli olmaz; çocuğun aynı ihtiyacı karşılayacak bir beceriye sahip olması gerekir. Mola istemeyi, yardım istemeyi, "hayır" demeyi ya da beklemeyi öğrenen bir çocuğun bağırmaya, vurmaya ya da kaçmaya daha az ihtiyacı kalır. Bu yüzden davranış eğitimi çoğu zaman bir iletişim eğitimidir.
Davranış eğitimi nasıl verilir?
Çalışma önce gözlemle başlar: davranışın ne zaman, nerede, kiminle ve neyin ardından çıktığı birkaç gün boyunca kaydedilir. Bu kayıtlardan davranışın işlevine dair bir tahmin yürütülür. Ardından üç parçalı bir plan yazılır: tetikleyicileri azaltmak, yerine koyulacak davranışı öğretmek ve uygun davranışı fark edip pekiştirmek. Plan merkezde, evde ve mümkünse okulda aynı biçimde uygulanır; kayıt tutulmaya devam eder ve plan bu kayıtlara bakılarak güncellenir.
Problem davranış neden ortaya çıkar?
Tek bir nedeni yoktur ve aileyi suçlamak hiçbir zaman başlangıç noktası olmamalıdır. Çoğu durumda birkaç etken birlikte rol oynar:
İki ile dört yaş arasında öfke nöbetleri gelişimin olağan bir parçasıdır. Çocuk istediğini sözle anlatacak ve hayal kırıklığını düzenleyecek becerilere henüz sahip değildir.
Konuşması geciken, otizmli ya da iyi duymayan bir çocuk derdini sözle anlatamadığında çoğu zaman onu davranışla anlatır. Bir sözcüğü ya da işareti öğrenen çocukta problem davranış çoğu zaman belirgin biçimde azalır.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda dürtüleri durdurmak ve beklemek zordur; otizmde değişikliklere uyum sağlamak ve duyusal uyaranlarla baş etmek zorlayıcı olabilir.
Diş ya da kulak ağrısı, kabızlık, uykusuzluk, açlık ve bazı ilaçların yan etkileri davranışı artırabilir. Ani başlayan bir değişiklikte önce sağlık nedenleri düşünülmelidir.
Kuralların belirsiz olduğu, bir gün izin verilenin ertesi gün yasaklandığı ya da davranışın her seferinde istenene ulaştırdığı ortamlarda davranış yerleşir.
Ailede yaşanan bir ayrılık, taşınma ya da kardeş doğumu gibi olaylar çocuğun davranışını bir süre etkileyebilir; ama bunlar tek başına problem davranışı açıklamaz. Anne babanın tutumu ise suçlanacak bir neden olarak değil, değişimin en güçlü aracı olarak görülür.
Hangi davranış olağandır, hangisi destek ister?
Her öfke nöbeti bir sorun değildir. Bir davranışın uzman desteği gerektirip gerektirmediğine bakarken dört şey değerlendirilir: ne sıklıkta olduğu, ne kadar sürdüğü, ne kadar şiddetli olduğu ve çocuğun yaşına göre beklenen düzeyde olup olmadığı. Haftada birkaç kez çıkan, birkaç dakikada yatışan bir öfke nöbeti üç yaşında olağan sayılabilir; her gün defalarca tekrarlanan, yarım saati bulan ve çocuğun ya da başkasının yaralanmasıyla biten nöbetler ise yaşı ne olursa olsun ciddiye alınmalıdır.
Problem davranış çocuğa ne kazandırıyor?
Bağırmak, eşyaları fırlatmak, yere yatıp ağlamak ya da sırası gelince masadan kalkıp kaçmak dışarıdan bakınca "yaramazlık" gibi görünür. Davranış eğitiminde ise ilk soru "bunu neden yapıyor?" değil, "bu davranış ona ne sağlıyor?" sorusudur. Çocuklar, özellikle derdini sözle anlatmakta zorlananlar, istediklerine en hızlı ulaştıran yolu tekrar eder. Bir davranış sürüyorsa çoğu zaman bir işe yarıyordur. Uzmanlar davranışın arkasında genellikle dört amaçtan birini arar.
Davranışın arkasındaki dört amaç
Aynı davranış iki farklı çocukta iki ayrı amaca hizmet edebilir. Ödev başında ağlayan bir çocuk işten kaçmak isterken bir başkası yalnızca annesinin yanına oturmasını istiyor olabilir. Müdahaleden önce amacı anlamak bu yüzden gerekir.
Bir şeyden kurtulmak
Zor gelen bir ödev, sıkıcı bir bekleyiş, kalabalık ve gürültülü bir ortam. Davranış işin ya da ortamın sona ermesiyle sonuçlanıyorsa çocuk bunu öğrenir.
İlgi görmek
Anne babası telefonla konuşurken ya da kardeşiyle ilgilenirken dikkati üzerine çekmek. Azar da bir ilgidir; bazen davranışı sürdüren tam olarak odur.
Bir nesneye ya da etkinliğe ulaşmak
Tablet, şeker, sevdiği oyuncak ya da parka gitmek. Ağlama sonunda istenen veriliyorsa ağlamak bir isteme yolu hâline gelir.
Duyusal bir ihtiyacı karşılamak
Sallanmak, el çırpmak, dönmek ya da sesleri bastırmak için kulaklarını kapamak. Bu davranışlar kimseye bağlı olmadan, kendi hissettirdikleri için sürer.
Davranışın işlevi evde nasıl gözlenir?
Birkaç gün boyunca kısa notlar tutmak, aile için en kullanışlı başlangıçtır. Her olayda üç şeyi yazın. Önce, hemen öncesinde ne olduğunu: bir şey mi istendi, bir şey mi elinden alındı, ortam mı değişti? Sonra davranışın tam olarak ne olduğunu; "sinirlendi" yerine "tabağı itti ve bağırdı" gibi görülebilir bir tarif yazın. Son olarak da hemen ardından ne olduğunu: ödev bırakıldı mı, istediği verildi mi, herkes ona mı döndü?
Notlar biriktikçe bir düzen ortaya çıkar: davranış belli saatlerde, belli kişilerle ya da belli isteklerden sonra yoğunlaşır. Uzmanlar bu kayda davranışın öncesi, kendisi ve sonrası anlamında ABC kaydı der. Görüşmeye bu notlarla gelmek, uzmanın davranışın işlevini çok daha hızlı görmesini sağlar.
Olumlu davranış desteği neyi değiştirir?
Olumlu davranış desteği, istenmeyen davranışı yalnızca durdurmaya değil, aynı ihtiyacı karşılayan daha uygun bir davranışı öğretmeye odaklanan bir yaklaşımdır. Üç ayağı vardır.
Önlemek
Davranışı tetikleyen koşullar biliniyorsa onları azaltmak ilk adımdır. Gün içindeki değişiklikleri resimli bir akışla önceden göstermek, uzun görevleri küçük parçalara bölmek, "beş dakika sonra parktan çıkıyoruz" diye önceden haber vermek bunlara örnektir. Çocuğa iki seçenek sunmak ("önce ayakkabını mı giyersin, montunu mu?") da direnci azaltır, çünkü kontrolün bir kısmını ona bırakır.
Yerine koyulacak davranışı öğretmek
İşten kaçmak için bağıran çocuğa "mola istiyorum" kartını göstermeyi ya da bunu sözle söylemeyi öğretmek, aynı ihtiyacı kabul edilebilir bir yoldan karşılar. Yeni davranış eskisinden daha kolay ve daha hızlı sonuç vermelidir; aksi hâlde çocuk eski yoluna döner. Araştırmalarda işlevsel iletişim eğitimi adıyla geçen bu yöntem, problem davranışların azaltılmasında en iyi incelenmiş yaklaşımlardan biridir.
Olumlu olanı görmek
Çocuk uygun davranışı gösterdiğinde bunu hemen ve açıkça fark etmek ("sıranı bekledin, çok güzel") o davranışın tekrarlanmasını kolaylaştırır. Gün içinde çocuğun doğru yaptığı anları yakalamak, yanlışları düzeltmekten çok daha fazla değişim yaratır.
Davranış planı adım adım
Plan merkezde yazılır, ancak asıl olarak evde ve okulda uygulanır. Bu nedenle aile her adımda sürecin içindedir.
Gözlem ve kayıtDavranışın ne zaman, nerede, neyin ardından çıktığı birkaç gün boyunca evde ve merkezde not edilir.
Amacın bulunmasıKayıtlardan davranışın çocuğa ne sağladığına dair bir tahmin çıkarılır; gerekirse sağlık nedenleri için hekime yönlendirilir.
PlanTetikleyicileri azaltan düzenlemeler, öğretilecek yeni davranış ve pekiştirme yolu yazılır.
Ortak uygulamaAile, öğretmen ve gerekirse okul aynı tepkiyi verir; kısa bir not herkesin aynı dili konuşmasını sağlar.
Gözden geçirmeKayıtlar düzenli olarak karşılaştırılır; işe yaramayan kısım değiştirilir, kazanılan beceri yeni ortamlara taşınır.
Evde tutarlılık neden bu kadar önemli?
Bir gün ağlayınca tableti alan, ertesi gün almayan bir çocuk, ağlamanın bazen işe yaradığını öğrenir. Ara sıra kazanılan ödül, davranışı her seferinde kazanılandan daha dirençli hâle getirebilir. Bu yüzden ev içinde birkaç ortak kural belirlemek gerekir:
Anne, baba ve evde çocukla vakit geçiren büyükler aynı kurallarda anlaşsın.
Kural sayısı az, cümleler kısa ve olumlu olsun: "koşma" yerine "içeride yürüyoruz".
Söylenen sonuç gerçekten uygulanabilecek bir sonuç olsun; uygulanmayacak tehditler güveni zayıflatır.
Yeni bir yöntem başladığında ilk günlerde davranışın kısa süre artabileceğini bilin. Bu, çocuğun eski yolun hâlâ işe yarayıp yaramadığını denemesidir; sabırla aynı tepkiyi sürdürmek önemlidir.
Tutarlılık yalnız ev içiyle sınırlı kalmamalıdır. Çocuk okulda, serviste ya da büyükanne ile büyükbabasının evinde de vakit geçiriyorsa, evde işe yarayan yöntemin bu kişilerle paylaşılması gerekir. Kısa bir not hazırlamak yeterli olabilir: hangi davranışa nasıl tepki verildiği, çocuğun mola istemek için hangi sözcüğü ya da kartı kullandığı, sakinleşmesine neyin yardım ettiği. Ailenin bu süreçte nasıl destek alabileceğini aile eğitimi sayfasında ayrıca anlattık.
Öfke nöbeti sırasında ne yapılır?
Nöbetin en yoğun anı öğretme anı değildir; o sırada çocuğun aklı sözleri izleyecek durumda olmaz. Önce güvenlik gelir: çocuğu ve çevresindekileri zarar görebilecekleri eşyalardan uzaklaştırın. Sesinizi alçak ve sakin tutun, birkaç kısa kelimeyle yanında olduğunuzu söyleyin. Uzun açıklamalar, pazarlıklar ve tehditler nöbeti çoğu zaman uzatır.
Nöbet ilgi görmek için başladıysa, güvenlik sağlandıktan sonra tepkiyi en aza indirmek işe yarayabilir. İstenen bir şey için başladıysa, o şeyin nöbetin sonunda verilmemesi gerekir; aksi hâlde çocuk bir sonraki seferde daha uzun ağlamayı öğrenir. Çocuk sakinleştiğinde kısa ve sıcak bir dönüş yapın; olanları konuşmak için ise başka, sakin bir zaman seçin.
Duygu ve davranış bozukluğu olan çocukların eğitimi nasıl olmalı?
Bazı çocuklarda zorlayıcı davranışlar gelişimsel dönemin çok ötesinde sürer, birden fazla ortamda görülür ve çocuğun okulunu, arkadaşlıklarını, aile hayatını belirgin biçimde bozar. Bu durumda hekim; karşıt olma karşı gelme bozukluğu, davranım bozukluğu ya da yıkıcı duygudurum düzenleyememe bozukluğu gibi bir tanı düşünebilir. Kaygı bozuklukları, travma sonrası tepkiler ve depresyon da çocuklarda kendini öfke ve huzursuzlukla gösterebilir. Tanıyı yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi koyar.
Bu çocukların eğitiminde en güçlü araştırma desteğine sahip yöntemlerden biri ebeveyn eğitimi programlarıdır: anne babaya olumlu ilgiyi artırmayı, net ve kısa yönergeler vermeyi, tutarlı sonuçlar uygulamayı öğreten yapılandırılmış çalışmalar. Okul çağındaki çocuklarda ve gençlerde öfkeyi tanıma ve problem çözme becerilerini çalışan bilişsel davranışçı terapi ile okulda sınıf içi düzenlemeler bu çalışmayı tamamlar. Özel eğitim mevzuatında da duygu ve davranış bozukluğu olan bireyler için ayrı bir tanım yer alır; okulda desteğe ihtiyaç duyan öğrenciler için yol RAM değerlendirmesinden geçer. RAM uygun görürse okulda öğrenciye bir BEP hazırlanır; oturma yeri, mola, kısa yönerge gibi sınıf içi düzenlemeler bu plana yazılır.
Ne zaman bir uzmana başvurmak gerekir?
Her öfke nöbeti uzman desteği gerektirmez. Ancak şu durumlarda bir değerlendirme yaptırmak yerinde olur:
Çocuk kendine zarar veriyorsa: başını vurma, ısırma, kendini tırmalama
Başkalarına ya da eşyalara zarar veren davranışlar sıklaşıyorsa
Davranış okulda, parkta, akraba ziyaretinde, yani her ortamda sürüyorsa
Evde aylarca tutarlı uygulanan yöntemlere rağmen değişmiyorsa
Konuşma gecikmesi, göz teması kurmama ya da aşırı hareketlilik gibi başka işaretlerle birlikte görülüyorsa
Bu durumlarda çocuk psikiyatrisi ve psikolog değerlendirmesi, davranışın arkasında dikkat eksikliği, otizm ya da kaygı gibi bir durum olup olmadığını anlamaya yardım eder. Dikkat ve hareketlilikle ilgili işaretler için DEHB nasıl anlaşılır yazısına bakabilirsiniz.
Şubelerimizde
Davranış desteği hangi programın içinde yer alır?
Davranış eğitimi tek başına bir program adı değildir; çocuğun ihtiyacına göre aşağıdaki çalışmalardan birinin ya da birkaçının içinde planlanır. Hangisinin uygun olduğunu ücretsiz ön görüşmede birlikte belirleriz.
MEB destekli eğitimRAM raporuyla otizm ya da öğrenme güçlüğü desteği alan öğrencilerde davranış hedefleri bireysel eğitim planına yazılır ve derslerde çalışılır.
ABA programıOtizmli çocuklarda veriye dayalı, bire bir yürütülen ücretli program. Ayrıntılar ABA sayfamızda.
Psikolog görüşmeleriÖfke, kaygı ve uyum sorunlarında çocukla ve gençle yürütülen bireysel çalışmalar; ücretlidir.
Aile görüşmeleriEvde ortak tutumun kurulması, gözlem kaydı ve planın evdeki uygulaması anne babayla birlikte yapılır.
Velilerin en çok çekindiği konu
Rapor ileride çocuğumun önüne çıkar mı?
Resmî Gazete4 Temmuz 2026Sayı 33300
“İlgili mevzuatında yer alan düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, işe giriş süreçleri başta olmak üzere tüm süreçlerde geçmişte alınmış olan tanılar esas alınamaz.”
Çocukken konulan bir tanı ömür boyu taşınan bir etiket olarak düşünülmüyor. Çocuğun durumu zamanla değiştiyse, sağlık kuruluna başvurularak bugünkü durumu gösteren yeni bir rapor alınabiliyor.
Yönetmelik, başta işe girişte olmak üzere, geçmişteki tanıların esas alınamayacağını yazıyor; dikkate alınan, kişinin güncel raporu.
Bu hak kendiliğinden işlemiyor, başvuruyla kullanılıyor. Ayrıca bazı mesleklerin kendi sağlık şartları ayrı mevzuatla düzenlendiği için "hiçbir zaman" gibi kesin bir söz vermiyoruz; mevzuatın kendisini gösteriyoruz.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 8 Temmuz 2026'da bu değişikliği RAM'lara duyurdu.
Rapor, çocuğa yapıştırılan bir etiket değil; ona uygun desteğin planlanmasına yarayan bir belgedir.
Sürecin adımlarını RAM raporu ve ÇÖZGER rehberimizde anlattık.
Kaynaklar
DSM-5-TR, yıkıcı, dürtü kontrol ve davranım bozuklukları bölümü (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2022)
Carr E. G., Durand V. M. "Reducing behavior problems through functional communication training", Journal of Applied Behavior Analysis, 1985
Iwata B. A. ve ark. "Toward a functional analysis of self-injury", Journal of Applied Behavior Analysis, 1994 (ilk yayın 1982)
Sege R. D., Siegel B. S. "Effective Discipline to Raise Healthy Children", Pediatrics, 2018
Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (MEB, 2018): tanımlar
Davranış eğitimi hakkında velilerin sorduğu sorular
Görmezden gelmek her davranışta işe yarar mı?
Hayır. Görmezden gelme yalnız ilgi çekmek için yapılan ve tehlike taşımayan davranışlarda düşünülebilir. Çocuk kendine ya da başkasına zarar veriyorsa davranış güvenli biçimde durdurulmalıdır. İşten kaçmak için yapılan bir davranışı görmezden gelmek ise çocuğun zaten istediği şeyi, yani işten uzak kalmayı sağlayabilir.
Ödül vermek çocuğu her şey için karşılık bekler hâle getirir mi?
Ödül, yeni bir beceri öğrenilirken bir köprü işi görür. Beceri yerleştikçe somut ödüller seyrekleştirilir, yerini övgüye ve davranışın kendi doğal sonucuna bırakır. Çıkartma ya da sevdiği bir etkinlik gibi küçük ödüller, büyük ve pahalı hediyelerden daha kolay geri çekilir.
Ceza vermek hiç mi işe yaramaz?
Bağırmak, tehdit etmek ya da fiziksel ceza davranışı o an durdursa bile çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez; korku, saklama ve öfke gibi yeni sorunlar doğurabilir. Bunun yerine davranışın amacını bulmak, yerine koyulacak beceriyi öğretmek ve uygun davranışı pekiştirmek önerilir. Kısa ve önceden bilinen doğal sonuçlar, örneğin fırlatılan oyuncağın bir süre rafa kaldırılması, bu planın içinde sakin bir biçimde kullanılabilir.
Kardeşlere farklı kurallar uygulamak adaletsiz mi olur?
Kardeşler yaşa ve gelişime göre farklı beklentilerle karşılaşabilir. Önemli olan, her çocuğun kendisinden ne beklendiğini açıkça bilmesi ve aynı davranışa her seferinde benzer tepki görmesidir. Büyük kardeşe bu farkı kısa ve yaşına uygun bir dille açıklamak kıskançlığı azaltabilir.
Öfke nöbeti sırasında çocukla konuşmalı mıyım?
Nöbetin en yoğun anında uzun açıklamalar genellikle duyulmaz ve davranışı uzatabilir. Çocuğu güvende tutmak, sakin bir sesle birkaç kelime söylemek ve sakinleşmesini beklemek daha işe yarar. Ne olduğunu konuşmak için çocuğun tamamen sakinleştiği bir sonraki zamanı seçin.
Okulda olmayan davranış neden yalnız evde görülüyor?
Bu sık rastlanan bir durumdur. Çocuk gün boyu okulda kendini toparlamak için çaba harcar ve en güvende hissettiği yerde, yani evde gerginliğini dışa vurabilir. Evdeki kuralların ve tepkilerin farklılığı da etkili olabilir. Öğretmenle görüşüp iki ortamı karşılaştırmak, davranışın tetikleyicisini bulmayı kolaylaştırır.
Davranış eğitimi ne kadar sürede sonuç verir?
Baştan bir süre söylemek doğru olmaz. Davranışın ne zamandır sürdüğü, çocuğun iletişim becerileri ve planın evde ne kadar tutarlı uygulandığı süreyi belirler. Yeni bir plan başladığında ilk günlerde kısa bir artış görülebilir; düzenli tutulan kayıtlar, değişimin göz kararıyla fark edilmeden önce görülmesini sağlar.
Çocuğumun davranışları için ilaç gerekir mi?
Bu kararı yalnızca çocuğu muayene eden çocuk ve ergen psikiyatristi verebilir. Bazı tanılarda ilaç, davranışsal çalışmaların yanında kullanılabilir; ancak ilaç tek başına çocuğa yeni beceri öğretmez. Davranış planı ve aile çalışması ilaç kullanılsın ya da kullanılmasın sürdürülür, hekim ile eğitim ekibi birbirinden haberdar olur.