Yaşıtları gibi konuşmayan, söyleneni anlamakta ya da cümle kurmakta zorlanan çocuklarla dil ve konuşma terapistlerimiz oyun temelli, bireysel çalışır. İlk görüşme için ücret alınmaz; raporu olan çocuğun eğitim giderini Millî Eğitim Bakanlığı üstlenir.
İki yaşına geldiği hâlde birkaç sözcükle yetinen, isteklerini elinizden çekerek gösteren ya da söylediklerinizi yarım anlayan bir çocuğun ailesi çoğu zaman ne yapacağı konusunda kararsız kalır. Çevreden "babası da geç konuşmuştu" gibi yorumlar gelirken aile çocuğun gelişimiyle ilgili kaygı duymaya devam eder. Bu sayfa, bu kararsızlığı yaşayan aileleri bilgilendirmek için hazırlandı.
Konuşmanın gecikmesi bazen kendiliğinden kapanan bir farktır, bazen gelişimsel dil bozukluğunun, işitme kaybının ya da otizm spektrumunun ilk işaretidir. Hangisi olduğunu beklemek değil, değerlendirme gösterir. Terapistlerimiz çocuğu önce oyun içinde tanır, ardından Keçiören-Yeşiltepe ya da Sincan şubesinde aileyle birlikte bir yol çizer.
Hiç ya da çok az sözcük kullanan küçük çocuklar
İki sözcüğü birleştiremeyen iki yaşındakiler
Söyleneni anlamakta zorlanan çocuklar
Cümle kurarken ekleri karıştıranlar
Gelişimsel dil bozukluğu tanısı alanlar
Otizm ya da işitme kaybına eşlik eden dil güçlüğü
Geç konuşma nedir?
Geç konuşma, halk arasında dil gelişimi yaşıtlarından geride kalan çocuklar için kullanılan genel bir ifadedir. Terapistler bu durumu iki yönden ele alır. Birincisi alıcı dil, yani çocuğun kendisine söyleneni anlaması: adını duyunca dönmesi, "ayakkabını getir" dediğinizde ne istediğinizi kavraması. İkincisi ifade edici dil, yani kendini sözcüklerle ve cümlelerle anlatabilmesi. Bazı çocuklarda yalnızca ifade tarafı geride kalır; bazılarında anlama da etkilenmiştir ve bu ikinci grup daha yakından izlenir.
İletişim konuşmadan çok önce başlar. Bebek göz teması kurarak, gülümseyerek, agulayıp heceleyerek, parmağıyla bir şeyi göstererek konuşmanın temelini atar. Bu yüzden terapist yalnızca kaç sözcük söylendiğine değil, çocuğun jestlerine, oyununa ve karşısındakiyle ilgisini paylaşma biçimine de bakar.
Geç konuşma ile gelişimsel dil bozukluğu aynı şey mi?
Değil. Üç yaşından küçük, dil gelişimi akranlarının gerisinde kalan çocuklar için genellikle "gecikmiş dil ve konuşma" ifadesi kullanılır. Bu çocukların bir bölümü üç yaş civarında hızlı bir sıçrama yapıp aradaki farkı kapatır. Gerilik üç yaşından sonra da sürüyorsa ve başka bir durumla açıklanamıyorsa tablo artık gelişimsel dil bozukluğu (GDB) olarak ele alınır. Hangi çocuğun kendiliğinden toparlanacağını önceden söylemek mümkün olmadığından "bekleyelim, görelim" kararını da uzman değerlendirmesinden sonra vermek daha güvenlidir.
Gelişimsel dil bozukluğu sanıldığından yaygındır; araştırmalar okul başlangıcındaki çocukların yaklaşık yüzde yedisinde görüldüğünü bildiriyor. Çocukta zihinsel yetersizlik, işitme kaybı ya da ağız yapısında bir sorun olmadığı hâlde dili öğrenmesi ve kullanması zordur. Kaybolup giden bir gecikme değil, desteklendiğinde belirgin biçimde hafifleyen ama okul yıllarında da izlenmesi gereken bir durumdur.
Konuşmanın gecikmesine neler yol açar?
Çoğu çocukta gecikmenin tek ve belirgin bir nedeni bulunmaz. Bilinen risk etkenleri ve eşlik eden durumlar ise şöyle sıralanabilir:
Ailede geç konuşmuş, dil ya da okuma güçlüğü yaşamış birinin bulunması. Bu bir halk inanışı değil, iyi bilinen bir risk etkenidir ve beklemek için değil, erken değerlendirme için bir gerekçedir.
Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı.
Kalıcı işitme kaybı ya da sık tekrarlayan orta kulak sıvılanması.
Otizm spektrum bozukluğu, zihinsel yetersizlik, Down sendromu gibi genetik durumlar.
Epilepsi, serebral palsi gibi sinir sistemini etkileyen durumlar.
Konuşma hareketlerinin planlanmasını etkileyen çocukluk çağı konuşma apraksisi, yarık damak gibi yapısal nedenler.
Çok küçük yaşta uzun süre, yalnız başına ekran izlemek; tek başına açıklama olmasa da dil gecikmesiyle ilişkili bulunur.
Hangi açıklamalar doğru değil?
Evde iki dil konuşulması dil gecikmesine yol açmaz. İki dilli çocuğun dillerinden biri bir süre önde gidebilir; değerlendirmede iki dil birlikte ele alınır ve dillerden birini bırakmak gerekmez.
Organik bir neden bulunmayan gecikme "psikolojik" ya da "psikiyatrik" demek değildir. Bu çocukların çoğunda tablo gelişimsel bir dil gecikmesi ya da gelişimsel dil bozukluğudur.
Çocuğa çok düşkün olmak, her istediğini önceden vermek ya da "üzerine titremek" tek başına konuşmayı geciktirmez. Ağır ihmal dışında aile tutumu bir neden değil, terapinin birlikte güçlendirdiği bir destektir.
Dil bağı çoğu çocukta konuşmanın gecikmesini açıklamaz; sözcük sayısının az olması dil gelişimiyle ilgilidir.
"Tembellik" ya da "inat" bir neden değildir; çocuk anlatamadığı için kaçınıyor olabilir.
İşitme neden ilk kontrol edilmesi gereken şeydir?
Dil kulak yoluyla öğrenilir; sesleri net duymayan çocuk onları taklit edemez. Bu yüzden konuşması geciken her çocukta atılması gereken ilk adımlardan biri işitmenin kontrol ettirilmesidir. Yenidoğan taramasından geçmiş olmak, sonradan gelişebilecek orta kulak sıvılanması gibi durumları dışarıda bırakmaz.
Çocuğun yalnızca yüksek seslere, kapı çarpmasına ya da bağırarak seslenmeye tepki vermesi ama alçak sesle söylenenleri kaçırması işitme kaybının tipik işaretlerindendir; "duyuyor işte" diye geçiştirilmemelidir. Sık kulak enfeksiyonu geçiren, seslendiğinizde bazen dönüp bazen hiç tepki vermeyen ya da televizyonun sesini sürekli açan bir çocukta kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik ölçüm, dil değerlendirmesiyle aynı dönemde planlanabilir.
Belirtiler
Gecikme yalnızca az konuşmak mıdır?
Aileler çoğu zaman sözcük sayısına odaklanır, oysa dil iki yönlüdür: söyleneni anlamak ve kendini anlatmak. Aşağıdaki işaretlerin birkaçı aylardır sürüyorsa bir değerlendirme yaptırmak yerinde olur.
Kısa bir masalı ya da uzun cümleyi izleyemiyor
İki adımlı yönergenin ikinci adımını unutuyor
Ekleri atlıyor, hep kalıp sözlerle konuşuyor
Soruyu yanıtlamak yerine soruyu tekrarlıyor
Bir olayı sırasıyla anlatamıyor
Anlaşılamayınca çabuk öfkeleniyor, tek oynuyor
Geç konuşmaya hangi durumlar eşlik edebilir?
Dil, çocuğun öteki gelişim alanlarından bağımsız ilerlemez. Bu yüzden terapist yalnızca sözcük sayısına değil, çocuğun bütününe bakar. Gecikmenin yanında aşağıdaki işaretlerden biri görülüyorsa değerlendirme genişletilir.
Otizm spektrumu
Adı söylendiğinde dönmemek, göz temasının kısa sürmesi, ilgisini çeken bir şeyi size göstermek için parmağıyla işaret etmemek, oyuna karşısındakini katmamak, sözcükleri iletişim için değil tekrar için kullanmak. Ayrıntılar otizm spektrum bozukluğu sayfasında.
Genel gelişim geriliği ve zihinsel yetersizlik
Oturma, yürüme, kendi başına yemek, oyun kurma gibi becerilerde de yaşıtlarının gerisinde kalmak. Bu durumda dil desteği, çocuğun bütün gelişimini kapsayan bir planın parçası olarak yürütülür.
İşitme kaybı
Kalıcı ya da dalgalı işitme kaybı, sözcükleri ve ekleri duymayı zorlaştırır. Cihaz ya da koklear implant kullanan çocukta dil terapisi, cihaz ayarlarının izlenmesiyle birlikte ilerler; işitme engelliler rehabilitasyonu sayfasında ayrıntıları bulabilirsiniz.
Konuşma sesi ve hareket planlama güçlükleri
Çocuk çok şey anlar, sözcükleri de bilir; fakat ağız hareketlerini düzenleyemediği için söyledikleri anlaşılmaz ya da konuşmayı hiç denemez. Bu tablonun ayrıntıları konuşma bozukluğu sayfamızda.
Dikkat güçlükleri ve nörolojik durumlar
Konuşmaya uzun süre kulak verememek, yönergenin yarısında başka bir şeye dalmak dikkat güçlüğüne işaret edebilir. Epilepsi gibi beynin işleyişini etkileyen durumlar da dil kazanımının hızını değiştirebilir.
Bu listenin amacı ailenin tanı koyması değil; hangi gözlemleri terapiste ve doktora aktarmanın işe yarayacağını göstermektir. Tanı, gerekli muayeneleri yapan hekime aittir; dil ve konuşma terapisti gerektiğinde aileyi çocuk psikiyatrisine, çocuk nörolojisine ya da kulak burun boğaza yönlendirir.
Gelişimsel dil bozukluğu düşünmeyi de etkiler mi?
Dil yalnızca konuşmanın aracı değildir; çocuk düşüncelerini de büyük ölçüde sözcüklerle düzenler. Bu nedenle dil güçlüğü sürdüğünde bazı zorluklar konuşmanın dışında da kendini gösterir:
Duyduğu bir cümleyi, üzerinde düşünecek kadar uzun süre aklında tutamamak. Uzmanlar buna sözel çalışma belleği güçlüğü der.
"Dün", "yarın", "arkasında", "en az" gibi zaman, yer ve karşılaştırma kavramlarını geç oturtmak.
"Neden?" sorularını yanıtlamakta, olaylar arasında sebep bağı kurmakta zorlanmak.
Bir iş yaparken kendine içinden yol gösterememek, adımları karıştırmak.
Espriyi, deyimi ve mecazı sözcüğü sözcüğüne anlamak; bu yüzden arkadaş sohbetinde geride kalmak.
Ergenlik yıllarında bu güçlükler yazılı anlatımda, kompozisyonda ve uzun sınav sorularını yorumlamada daha görünür hâle gelebilir. Yaşıtlarının gerisinde kaldığını hisseden genç sınıfta konuşmaktan kaçabilir ya da öfkeyle tepki verebilir. Bunu bilmek, davranışın arkasındaki dil güçlüğünü fark etmeyi kolaylaştırır ve "tembellik" ya da "ilgisizlik" yorumunun önüne geçer.
Hangi yaşta hangi iletişim adımları beklenir?
Her çocuk kendi hızında ilerler; aşağıdaki basamaklar bir sınav değil, gözlem için bir rehberdir. Bir basamağı birkaç ay geç yakalamak tek başına endişe nedeni sayılmaz.
01
Bir yaş civarı12 ay
Adı söylenince döner, el sallar, istediğini parmağıyla gösterir; "anne", "baba" gibi ilk anlamlı sözcükleri denemeye başlar.
02
On sekiz ay18 ay
Birkaç anlamlı sözcüğü düzenli kullanır, "topu ver" gibi basit bir isteği jest görmeden de anlar, gösterilen resimlere bakar.
03
İki yaş civarı24 ay
Sözcük sayısı hızla artar, "su ver", "araba gitti" gibi iki sözcüklü söyleyişler kendiliğinden duyulur, beden bölümlerini gösterir.
04
Üç yaş civarı36 ay
Üç dört sözcüklü cümleler kurar, "ne?", "nerede?" diye sorar, gün içinde olanları kısaca anlatır; yabancılar da söylediklerinin çoğunu anlar.
05
Dört yaş48 ay
Uzun cümleler kurar, yaşadığı bir olayı anlatır, sorulara konuya uygun yanıt verir; konuşması ailesi dışındakiler için de rahatça anlaşılır.
06
Beş yaş60 ay
Öyküyü bir sıraya koyarak anlatır, geçmiş ve gelecek zamanı yerinde kullanır, karşılıklı sohbeti birkaç tur sürdürebilir.
07
Altı yaşOkul başlangıcı
Düşüncesini ayrıntılı açıklar, "çünkü" diyerek neden-sonuç bağı kurar, dinlediği bir hikâyeyle ilgili sorulara yanıt verir.
08
Yedi yaşİlkokul
Olayları tutarlı biçimde aktarır, sözünü dinleyene ve ortama göre ayarlar, sınıfta sözlü anlatım için gereken dili kullanır.
Ne zaman beklemeden değerlendirme istenmeli?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirmeyi ertelememek gerekir:
On iki aylıkken agulama, heceleme, el sallama ya da işaret etme yoksa.
On sekiz aylıkken hiç anlamlı sözcük kullanmıyorsa.
İki yaşında kendiliğinden iki sözcüğü birleştirmiyorsa ya da sözcük sayısı çok sınırlıysa.
Üç yaşında cümle kurmuyor ya da konuşmasını ailesi bile çoğu zaman anlamıyorsa.
Basit yönergeleri anlamakta zorlanıyor, adına tutarlı tepki vermiyorsa.
Herhangi bir yaşta, daha önce kullandığı sözcükleri ya da iletişim becerilerini kaybediyorsa. Bu durumda hiç beklemeden çocuk doktorunuzla görüşün ve değerlendirme isteyin.
Değerlendirmede terapist neler yapar?
İlk görüşme genellikle uzun bir sohbetle başlar. Terapist gebelik ve doğum süreci, geçirilen hastalıklar, işitme taramaları, evde konuşulan dil ve çocuğun günlük düzeni hakkında sorular sorar. Ardından çocuğu oyun içinde izler; çoğu zaman anne ya da babadan çocukla evdeki gibi oynamasını veya birlikte resimli kitaba bakmasını ister. Bu gözlem, ailenin çocukla nasıl etkileşim kurduğunu da gösterir.
Gözlemin yanında Türkçe için geliştirilmiş, geçerliği ve güvenirliği sınanmış araçlar kullanılır. Erken yaşta alıcı ve ifade edici dil düzeyini ölçmek için TEDİL testi sık kullanılır; okul çağına yaklaşan çocuklarda TODİL tercih edilebilir. Hangisinin uygulanacağına çocuğun yaşına göre terapist karar verir. Türkiye'de bu alanda kullanılan başka araçlar da vardır; jest ve sözcük gelişimini anne baba bildirimine dayanarak inceleyen Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri (TİGE), sözcük bilgisini ölçen TİFALDİ ve dil becerilerini tarayan DİL-TAR bunlardan bazılarıdır.
Bilişsel, motor ve sosyal gelişim dil ile iç içe olduğu için psikolog ya da çocuk gelişimcinin gözlemleri de tabloyu tamamlar. Değerlendirmenin sonunda aile şu sorulara açık bir yanıt almalıdır: gecikme hangi alanlarda, ne ölçüde, eşlik eden bir durum düşünülüyor mu ve bundan sonraki adım izlemek mi, terapiye başlamak mı?
Terapide hangi beceriler üzerinde çalışılır?
Terapi planı değerlendirmede ortaya çıkan tabloya göre yazılır ve her çocukta farklı bir noktadan başlar. Henüz sözcük kullanmayan çocuklarda çalışma, konuşmanın üzerine kurulduğu temel becerilerle açılır:
Çocuk ile yetişkinin aynı oyuncağa birlikte bakıp o anı paylaşabilmesi; uzmanlar buna ortak dikkat der.
Önce el ve beden hareketlerini, sonra sesleri ve sözcükleri taklit edebilmek.
Oyunda ve sohbette "önce sen, sonra ben" diyerek sıra almak.
Tek adımlı isteklerden birkaç adımlı isteklere, nesne adlarından kavram sözcüklerine doğru anlamayı genişletmek.
Günlük hayatta işine yarayan adları, eylemleri ve sıfatları kazanıp istemek ve anlatmak için kullanmak.
Ekleri yerinde kullanarak cümle kurmak, yaşadıklarını sırasıyla anlatmak.
Bu hedeflere çocuğun ilgisini merkeze alan, oyuna dayalı yaklaşımlarla ulaşılır. Çocuğun gelişim düzeyini ve duygusal bağ kurma biçimini esas alan DIR Floortime, anne baba ile çocuk arasındaki etkileşimi güçlendirmeyi amaçlayan ETEÇOM-2, günlük rutinlerin içine yerleştirilen doğal dil öğretim stratejileri ve sembolik oyun bunlar arasında sayılabilir. Asıl ölçüt, öğrenilen sözcüğün seans odasında kalmayıp evde, parkta ve kreşte de kullanılmasıdır.
Evde günlük rutinler dil gelişimini nasıl besler?
Terapi seansı haftada birkaç saattir; dil gelişiminin büyük bölümü evde, günlük etkileşimler içinde desteklenir. Yemek hazırlarken, banyoda, markette yaptığınız sohbetler bu açıdan önemli fırsatlardır. Bu stratejileri yapılandırılmış biçimde öğrenmek isteyen aileler için TalkTots aile eğitimi iyi bir başlangıç olabilir. İşe yarayan küçük alışkanlıklar şunlardır:
Çocuk "top" dediğinde "Kırmızı top yuvarlandı" diyerek söylediğini bir adım genişletin.
Sorduğunuz soruya cevap vermesi için birkaç saniye sessizce bekleyin; boşluğu siz doldurmayın.
Yüzünüzü onun hizasına indirin, oyununa katılın, onun baktığı şeyin adını söyleyin.
Her gün birlikte resimli kitaba bakın; okumak yerine resimleri konuşun.
İstediğini işaretle gösterdiğinde sözcüğü siz söyleyin, söylemesi için baskı yapmadan fırsat tanıyın.
İki yaşından küçük çocukta ekranı en aza indirin; büyüklerde ekranı birlikte izleyip izlediklerinizi konuşun.
Evde iki dil konuşuluyorsa dillerden birini bırakmanız gerekmez; her ebeveynin en rahat konuştuğu dili kullanması, çocuğa zengin bir dil örneği sunar. Ayrıntılar çift dillilik sayfasında anlatılıyor.
Gecikme okul yıllarına nasıl yansıyabilir?
Erken dönemde desteklenmeyen dil güçlükleri ilkokulda farklı biçimlerde ortaya çıkabilir:
Harf ile sesi eşleştirmekte ve okumayı sökmekte gecikme.
Sözcükleri doğru okuyup metnin ne anlattığını kavrayamama.
Problem cümlesini anlamadığı için matematikte takılma.
Yazılı anlatımda kısa, dağınık ve ekleri eksik cümleler.
Sınıfta söz almaktan çekinme, arkadaş grubundan geri durma.
Duygusal tarafı da unutmamak gerekir. Kendini anlatamayan çocuk hayal kırıklığını öfke nöbetleriyle, içe kapanarak ya da derse ilgisizlik gibi görünen bir tutumla gösterebilir. Bu liste, erken desteğin neden önemli olduğunu göstermek amacıyla verilmiştir. Okul öncesinde başlanan çalışma, bu zorlukların önemli kısmının önüne geçmeye yardım eder. Okula geçiş döneminde öğrenme güçlüğü riski taşıyan çocuklar için öğrenme güçlüğü programı da ayrıca değerlendirilebilir.
Kreş ve anaokulu yeterli olur mu?
Akranlarla vakit geçirmek dil için zengin bir ortam sunar ve faydalıdır. Fakat üç yaşına geldiği hâlde cümle kurmayan bir çocukta kreş, değerlendirmenin ve gerekiyorsa terapinin yerini tutmaz. Mevzuata göre 36 ayını dolduran özel eğitim ihtiyacı olan çocuk için okul öncesi eğitim zorunludur; yine de anaokuluna gitmek dil desteğinin yerine geçmez, ikisi yan yana yürür. Öğretmenin gözlemlerini terapistle paylaşmak iki tarafın çalışmasını aynı hedefe bağlar.
Terapi ne kadar sürer, ilerleme nasıl izlenir?
Bu sorunun herkese uyan bir cevabı yok. Yalnızca ifade tarafında geride kalan, anlaması yaşına uygun iki yaşındaki bir çocukla hem anlama hem anlatma güçlüğü yaşayan dört yaşındaki bir çocuğun süreci aynı olmaz. Eşlik eden bir işitme kaybı, otizm spektrumu ya da genel gelişim geriliği varsa destek daha uzun soluklu planlanır.
İlerleme tahmine değil kayda dayanır. Terapist başlangıçta çocuğun kullandığı sözcükleri, kurduğu cümle tiplerini ve anladığı yönergeleri not eder; birkaç ayda bir aynı ölçümleri tekrarlar. Aileler de evde yeni duydukları sözcükleri bir deftere yazarak bu takibe katılabilir. Gelişme yavaşladığında hedefler ya da yöntem gözden geçirilir; gerekirse ek bir değerlendirme istenir.
İlk haftalarda çocuğun yeni ortama alışması, terapistle güven bağı kurması zaman alır. Bu dönemde sözcük sayısında büyük bir artış görmemek olağandır; daha çok göz teması, oyuna katılma ve iletişim girişimlerinde artış beklenir. Sözcükler genellikle bu temel oturduktan sonra hız kazanır.
Değerlendirmeye giderken yanınızda neler olsun?
İlk görüşmede çocuk yabancı bir odada, tanımadığı biriyle olduğu için evdeki kadar konuşmayabilir. Terapistin doğru bir resim görmesi için ailenin getireceği bilgiler bu yüzden değerlidir:
Çocuğun evde, kendi hâlinde konuşurken ya da oynarken çekilmiş birkaç kısa video.
Son birkaç hafta içinde kullandığı sözcüklerin ve kalıpların not edildiği bir liste.
Yenidoğan işitme taraması ve varsa sonraki işitme testlerinin sonuçları, hekim raporları.
Kreş ya da anaokulu öğretmeninin çocuğun yaşıtlarıyla iletişimine dair gözlemleri.
Evde hangi dillerin, kimler tarafından konuşulduğu bilgisi.
Bu hazırlık, kısa bir görüşmede gözden kaçabilecek ayrıntıların planlamaya yansımasını sağlar.
Geç konuşmada değerlendirme ve terapi süreci
Geç konuşan çocuğun ailesinin izleyebileceği yol kabaca şöyledir; her adımda sorularınızı yanıtlıyoruz.
İşitme kontrolüKulak burun boğaz muayenesi ve yaşa uygun işitme testi ilk sıralarda yer alır. Sonuç beklenirken dil değerlendirmesi de planlanabilir.
Ücretsiz ön görüşmeTelefonla ya da WhatsApp üzerinden randevu isteyin. Çocuğunuzun videoları ve sözcük listesi işinizi kolaylaştırır.
Dil değerlendirmesiDil ve konuşma terapisti oyun gözlemi ve yaşa uygun testlerle çocuğun anlama ve anlatma düzeyini belirler, gerekirse hekime yönlendirir.
Plan ve aile çalışmasıTerapi hedefleri aileyle paylaşılır, evde yapılacaklar netleşir. RAM raporu süreci için RAM raporu rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi planla çalışabilirsiniz?
Dil ve konuşma terapisine iki yoldan başlanabilir. Raporunuz olsun ya da olmasın, ön görüşme ücretsizdir.
RAM'ın dil ve konuşma desteği önerdiği çocuk için bireysel derslerin bedelini Bakanlık öder; aileden ücret istenmez. Yönetmeliğe göre ayda 8 saat bireysel ders verilir; raporda grup eğitimi de varsa 4 saat grup dersi eklenir.
Raporu henüz olmayan ya da raporundaki saatlere ek destek isteyen aileler için seans sıklığını çocuğun ihtiyacı belirler. Ücreti ilk görüşmede öğrenebilirsiniz.
“İlgili mevzuatında yer alan düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, işe giriş süreçleri başta olmak üzere tüm süreçlerde geçmişte alınmış olan tanılar esas alınamaz.”
Çocukken konulan bir tanı ömür boyu taşınan bir etiket olarak düşünülmüyor. Çocuğun durumu zamanla değiştiyse, sağlık kuruluna başvurularak bugünkü durumu gösteren yeni bir rapor alınabiliyor.
Yönetmelik, başta işe girişte olmak üzere, geçmişteki tanıların esas alınamayacağını yazıyor; dikkate alınan, kişinin güncel raporu.
Bu hak kendiliğinden işlemiyor, başvuruyla kullanılıyor. Ayrıca bazı mesleklerin kendi sağlık şartları ayrı mevzuatla düzenlendiği için "hiçbir zaman" gibi kesin bir söz vermiyoruz; mevzuatın kendisini gösteriyoruz.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 8 Temmuz 2026'da bu değişikliği RAM'lara duyurdu.
Rapor, çocuğa yapıştırılan bir etiket değil; ona uygun desteğin planlanmasına yarayan bir belgedir.
Sürecin adımlarını RAM raporu ve ÇÖZGER rehberimizde anlattık.
Çocuğum iki yaşında ve çok az kelime söylüyor, beklemeli miyiz?
İki yaşında kendiliğinden iki sözcüğü birleştirmeyen ya da sözcük sayısı çok sınırlı kalan bir çocuk için değerlendirmeyi ertelememek gerekir. Ailede geç konuşan birinin bulunması beklemek için bir gerekçe değil, tersine bir risk etkenidir. İzlemenin mi terapiye başlamanın mı uygun olduğuna değerlendirmeden sonra birlikte karar verilir.
Çocuğum söylenenleri anlıyor ama hiç konuşmuyor, bu neyi gösterir?
Bazı çocuklarda anlama becerisi ifade becerisinden belirgin biçimde ileridedir. Bu durum umut vericidir ama tek başına beklemek için yeterli bir gerekçe değildir. İfade etmedeki güçlüğün işitme, ağız motor becerileri ya da genel gelişimle ilişkisi olup olmadığını anlamak için çocuğun bir dil ve konuşma terapistince değerlendirilmesi önerilir.
Tablet ve telefon konuşmayı geciktirir mi?
Uzun ve yalnız başına izlenen ekran süresi, dil gecikmesiyle ilişkilendirilen etkenler arasında sayılıyor. Ancak gecikmenin tek açıklaması çoğu zaman ekran değildir. Ekranı azaltıp yerine karşılıklı oyun ve sohbet koymak iyi bir adımdır; gecikmenin nedenini anlamak içinse değerlendirme gerekir.
Evde iki dil konuşuyoruz, geç konuşmasının sebebi bu mu?
Hayır. İki dilli büyümek dil gecikmesine yol açmaz; iki dilli çocuklar da ilk sözcüklerini ve cümlelerini benzer yaşlarda söyler. Değerlendirmede çocuğun iki dildeki sözcüklerinin toplamına bakılır. Gecikme varsa bunun nedeni iki dillilik değildir ve dillerden birini bırakmak çözüm olmaz.
Geç konuşmak zekâ sorunu olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Konuşmanın gecikmesi tek başına çocuğun zihinsel kapasitesi hakkında bir şey söylemez. Gelişimsel dil bozukluğunda dil güçlüğü zihinsel yetersizlikle açıklanmaz. Gerekli görülürse dil, işitme ve bilişsel beceriler ayrı ayrı ele alınır ve sonuçlar birlikte yorumlanır.
Önceden söylediği kelimeleri artık söylemiyor, ne yapmalıyım?
Kazanılmış sözcüklerin ya da iletişim becerilerinin kaybolması beklenmemesi gereken bir işarettir. Vakit kaybetmeden çocuk doktorunuzla görüşmeniz ve terapistten bir değerlendirme randevusu almanız önerilir.
İşitme testi normal çıktı, yine de dil gecikmesi olabilir mi?
Olabilir. İşitmenin iyi olması önemli bir engeli ortadan kaldırır, fakat dil gelişimi yalnızca duymaya bağlı değildir. Kalıtsal yatkınlık, genel gelişim, dikkat ve çevredeki iletişim fırsatları da rol oynar. İşitme sonucu normal olan bir çocukta da gecikme sürüyorsa dil değerlendirmesi ayrıca yapılmalıdır.
Erkek çocuklar kızlardan daha geç mi konuşur?
Erkek çocuklarda dil gecikmesine biraz daha sık rastlanır. Ama bu fark "oğlan çocuğu, geç konuşur" diyerek beklemeyi haklı çıkaracak büyüklükte değildir. Değerlendirmede belirleyici olan cinsiyet değil, çocuğun yaşına göre neleri yapabildiği ve neleri henüz yapamadığıdır.
Kaynaklar
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA), Late Language Emergence ve Spoken Language Disorders klinik uygulama rehberleri.
NIDCD, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri: Developmental Language Disorder aile bilgilendirme sayfası.
Norbury C. F. ve ark. The impact of nonverbal ability on prevalence and clinical presentation of language disorder: evidence from a population study. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2016; 57(11): 1247-1257.
Bishop D. V. M. ve ark. CATALISE: Phase 2. Terminology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2017; 58(10): 1068-1080.