Çocuk Değerlendirme Testleri: Hangi Test Ne Zaman?

Değerlendirme testi nedir, neden uygulanır?

Değerlendirme testleri, çocuğun belirli bir alandaki becerisini aynı yaştaki çocuklarla karşılaştıran standart araçlardır. Standart olmaları şu demektir: Her çocuğa aynı malzeme aynı yönergeyle sunulur, cevaplar aynı kurallarla puanlanır ve sonuç kişisel bir izlenime değil ölçüme dayanır. Böylece "bana biraz geride gibi geliyor" duygusu, başka bir uzmanın da aynı biçimde okuyabileceği somut bir bulguya dönüşür.

Testler üç ana gruba ayrılabilir. Tarama araçları kısa sürede geniş bir alana bakar ve "burada daha yakından bakılmalı" denilecek yeri gösterir; AGTE ve O-DİST böyledir. Ayrıntılı değerlendirme araçları belirli bir alanı derinlemesine ölçer; zekâ ölçekleri, dil testleri ve öğrenme güçlüğü bataryaları bu gruptadır. Gözleme dayalı yöntemler ise çocuğun duygu dünyasını ya da davranışını anlamaya yardım eder; resim analizi bunun bir örneğidir ve tek başına tanı aracı olarak kullanılmaz.

Ailelerin en büyük çekincesi çoğu zaman "çocuğum etiketlenir mi" sorusudur. Değerlendirmenin amacı bunun tersidir: Belirsizlik "tembel", "dikkatsiz", "inatçı" gibi etiketler üretir; ölçüm ise neyin desteklenmesi gerektiğini gösteren bir yol haritası çıkarır. Hiçbir test tek başına tanı koymaz. Sonuç her zaman çocuğun gelişim öyküsü, aile ve öğretmen gözlemi ve gerekirse başka değerlendirmelerle birlikte yorumlanır.

Okul çağında neye bakılır?

Okula başladıktan sonra sorular değişir. Aileler artık çoğunlukla derslerde geride kalmaktan, dikkatin dağılmasından ya da okuma yazma becerisinin yerleşmemesinden söz eder. Bu dönemde değerlendirme, zorluğun genel bir bilişsel güçlükten mi, dikkatten mi, yoksa belirli bir akademik beceriden mi kaynaklandığını ayırt etmeye çalışır. Bazı çocuklarda bu ayrım tek bir testle yapılamaz; zekâ ölçeği ile öğrenme becerilerine bakan bir değerlendirmenin birlikte okunması gerekebilir.

Bu araçlar ne zaman kullanılır?

Görsel algıya bakan Frostig, Bender-Gestalt ve Gesell gelişim figürleri; boyamada, makasla kesmede, şekil kopyalamada ya da yazının okunaklılığında zorlanan çocuklarda, zorluğun görme ile el arasındaki iş birliğinden mi geldiğini anlamaya yardım eder. Peabody, çocuğun konuşmasına gerek kalmadan ne kadar kelime anladığını ölçtüğü için az konuşan çocuklarda değerlidir; Kelime Söyleyiş ise hangi sesleri doğru çıkarıp hangilerini değiştirdiğine bakar ve dil ve konuşma değerlendirmesinin parçası olur.

Dikkat testlerinden Frankfurter okula başlamadan önceki yaş grubu için hazırlanmıştır; D2 ve Burdon ise okul çağında seçici dikkati ve dikkatin sürdürülmesini ölçer. Bu testler DEHB sürecinde hekime bilgi taşır; tanının kendisi değildir. Cattell 2A ve Porteus Labirentleri, dile daha az dayanan görevlerle zihinsel becerilere bakar; dil gelişimi geride kalmış ya da Türkçesi henüz yeni gelişen çocuklarda tamamlayıcı bilgi verebilir. Denver II ve GEÇDA ise AGTE'ye benzer biçimde erken çocukluk gelişimini tarar.

Bu testlerin maddelerini ve yönergelerini test güvenliği nedeniyle paylaşmıyoruz; önceden bilinen maddeler sonucun geçerliliğini ortadan kaldırır. Hangisinin çocuğunuz için gerektiğine ön görüşmede birlikte karar veririz.

Doğru test nasıl seçilir?

Seçimi iki şey belirler: çocuğun yaşı ve sizi düşündüren konu. "Konuşması gecikti" diyen bir aileyle "sınavlarda dikkatsizce hata yapıyor" diyen ailenin ihtiyacı aynı test değildir. Ön görüşmede uzman çocuğun gelişim öyküsünü dinler ve hangi değerlendirmenin sorunuza cevap vereceğine birlikte karar verirsiniz. Randevudan önce test adı araştırmak yerine gözlemlerinizi birkaç cümleyle not etmeniz çok daha işe yarar: ne zaman başladı, hangi ortamlarda görülüyor, öğretmen ne diyor?

Bazen tek test yetmez. Derslerde zorlanan bir çocukta hem genel bilişsel becerilere hem okuma yazma becerilerine bakmak gerekebilir. Bazen de tersi geçerlidir: Ailenin aklındaki testin o soruya cevap vermediği ön görüşmede ortaya çıkar. Gereksiz bir testi önermemek de değerlendirmenin parçasıdır.

Sonuç raporu nerede işe yarar?

Merkezde yapılan değerlendirmenin raporu resmî tanı değildir. Tanı hekimin yetkisindedir; çocuğun özel eğitim alıp almayacağına ise Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ndeki özel eğitim değerlendirme kurulu karar verir. Rapor yine de üç yerde işinize yarar. Hekime ölçülmüş veriyle gidersiniz. RAM başvurusunda çocuğun durumunu somut biçimde anlatırsınız. Okulda ise öğretmenle paylaşıldığında, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hazırlanırken hangi becerilerden başlanacağına ışık tutar. Resmî sürecin adımlarını RAM raporu rehberi sayfamızda anlattık.

Test gününde nelere dikkat etmeli?

• Çocuğun uykusunu almış ve kahvaltısını yapmış olması, sonucun gerçek becerisini yansıtmasını kolaylaştırır.
• "Sınava gireceksin" demek kaygı yaratır; "bir uzmanla oyunlar ve etkinlikler yapacaksın" demek yeterlidir.
• Teste özel çalışma yaptırmayın; önceden alıştırma yapılmış görevler sonucu yanıltır.
• Gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa randevuda mutlaka yanında olsun.
• Önceki raporları, karneleri ve öğretmen gözlemlerini yanınıza alın.
• Çocuk hasta ya da çok uykusuzsa randevuyu ertelemekten çekinmeyin; o günkü sonuç gerçek becerisini yansıtmayabilir.

Kaynaklar

• MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (RG sayı 30471, 7 Temmuz 2018).
• ÇÖZGER Yönetmeliği: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (RG sayı 30692, 20 Şubat 2019).
• American Educational Research Association, APA ve NCME (2014). Standards for Educational and Psychological Testing.
• Sattler, J. M. (2018). Assessment of Children: Cognitive Foundations and Applications, 6. baskı.