DEHB Nedir, Hiperaktivite Bozukluğu Nasıl Anlaşılır?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun belirtilerini, tanının nasıl konduğunu ve nedenleri hakkında bilinenleri güncel tanı ölçütlerine göre anlattık. Tanıyı hekim koyar; bu sayfa ona hazırlıklı gitmeniz için.
DEHB, dikkat ve dürtü kontrolünü etkileyen nörogelişimsel bir durumdur
Ödevin başında beş dakika duramayan, sorunun yarısını okuyup cevap yazan, sırasını bekleyemediği için arkadaşlarıyla sık sık ters düşen bir çocuk, çevresinden çoğu zaman "terbiyesiz" ya da "ilgisiz" yorumunu duyar. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda (DEHB) bu davranışların arkasında beynin dikkati yönetme, hareketi frenleme ve beklemeyi düzenleme biçimindeki bir farklılık vardır.
DEHB çocukluk çağında en sık tanı konan nörogelişimsel durumlardan biridir. Belirtiler erken fark edilip hekim takibi, evde ve okulda doğru yaklaşım ve gerektiğinde eğitim desteğiyle ele alındığında çocuğun günlük hayatı belirgin biçimde kolaylaşır. Aşağıda tabloyu tanımanız için gereken bilgileri sırayla bulacaksınız.
Dikkatsizlik belirtileri
Hiperaktivite ve dürtüsellik
Belirtilerin yaşa göre görünümü
Nedenler ve yanlış bilinenler
Tanı ölçütleri ve hastanede süreç
Benzeyen ve eşlik eden durumlar
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nedir?
Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanı el kitabının güncel sürümü DSM-5-TR, DEHB'yi nörogelişimsel bozukluklar arasında sayar. Bu, durumun sonradan edinilmiş bir alışkanlık olmadığı, beynin gelişimiyle birlikte ortaya çıktığı anlamına gelir. Dünya Sağlık Örgütünün sınıflaması ICD-11 de aynı yaklaşımı benimser.
Tablonun iki ana ekseni vardır. Birincisi dikkatsizliktir: çocuk dikkatini istenen işe yöneltmekte, orada tutmakta ve işi düzenli biçimde bitirmekte zorlanır. İkincisi hiperaktivite ve dürtüselliktir: yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla hareket eder, düşünmeden davranır, beklemekte güçlük çeker. Bir çocukta eksenlerden biri öne çıkabilir, ikisi birlikte de görülebilir.
Önemli bir ayrıntı: her çocuk zaman zaman dalgın, hareketli ya da sabırsızdır. DEHB'den söz edebilmek için bu davranışların çocuğun yaşından beklenenden çok daha sık ve yoğun olması, aylarca sürmesi ve okul, aile ya da arkadaşlık hayatını gerçekten zorlaştırması gerekir. Yani ölçü tek tek davranışlar değil, tablonun bütünü ve günlük hayata etkisidir.
DEHB ne kadar yaygın?
Farklı ülkelerde yapılan taramalar, okul çağındaki çocukların yaklaşık yüzde 5 ile 7'sinde DEHB bulunduğunu gösteriyor. Bu oran, kalabalık bir sınıfta bir iki öğrenciye karşılık gelebilir. Erişkinlerde oran daha düşüktür ve yüzde 2,5 ile 3 civarında bildirilir; bu fark, belirtilerin bir kısmının yaşla hafiflemesinden kaynaklanır.
Çocuklukta erkeklere kızlardan yaklaşık iki üç kat daha sık tanı konur. Bu farkın bir bölümü gerçek olsa da bir bölümü gözden kaçmayla ilgilidir: kız çocuklarında sınıfı rahatsız etmeyen, sessiz dikkatsizlik daha sık görüldüğü için tanı çoğu zaman yıllarca gecikir.
DEHB üç farklı görünümle karşımıza çıkar
Güncel tanı ölçütleri eski "tip" sözcüğü yerine "görünüm" der, çünkü bir çocuğun tablosu yıllar içinde değişebilir. Hekim son altı aydaki belirtilere bakarak hangisinin geçerli olduğunu kaydeder.
Dikkatsizliğin ön planda olduğu görünüm
Çocuk yerinde oturabilir ama zihni sık sık başka yere kayar. Yönergeyi kaçırır, defteri yarım kalır, eşyalarını kaybeder. Sessiz seyrettiği için en geç fark edilen görünümdür.
Hiperaktivite ve dürtüselliğin ön planda olduğu görünüm
Hareketlilik ve beklemekte zorlanma öne çıkar. Çocuk sık kalkar, tırmanır, sözü bölür, soru bitmeden cevaplar. Okul öncesi yaşlarda en çok bu tablo dikkat çeker.
Bileşik görünüm
Her iki eksenin ölçütleri birlikte karşılanır. Kliniğe başvuran çocuklarda en sık rastlanan tablodur; hem derste hem arkadaş ilişkilerinde zorlanma birlikte görülür.
Hangi belirtiler DEHB'yi düşündürür?
Aşağıdaki listeler tanı ölçütlerindeki maddelerin veli diliyle anlatımıdır. Birkaçının bazen görülmesi olağandır; önemli olan sıklıkları, süreleri ve birden fazla ortamda görülüp görülmedikleridir.
Dikkatsizlik
Ayrıntıları gözden kaçırır, bildiği konularda dikkatsizce hata yapar.
Ders, oyun ya da sohbet sırasında dikkatini uzun süre aynı şeye veremez.
Kendisiyle doğrudan konuşulurken aklı başka yerdeymiş gibi görünür.
Yönergeyi sonuna kadar izleyemez, ödevi ya da evdeki küçük görevi yarım bırakır.
İşlerini sıraya koymakta, çantasını, masasını ve zamanını düzenlemekte zorlanır.
Uzun süre zihinsel çaba isteyen işlerden kaçar ya da onları erteler.
Kalem, silgi, mont, ödev kâğıdı gibi eşyalarını sık sık kaybeder.
Çevredeki küçük bir ses ya da hareketle dikkati kolayca dağılır.
Günlük işlerde unutkandır; dişlerini fırçalamayı, ödevini teslim etmeyi unutur.
Hiperaktivite
Oturduğu yerde elleri, ayakları kıpır kıpırdır, sandalyesinde kıvranır.
Oturması beklenen yerde, örneğin sınıfta ya da sofrada, sık sık kalkar.
Uygun olmayan yerlerde koşar, tırmanır; ergenlikte bu daha çok iç huzursuzluğa dönüşür.
Sakin bir oyunu sessizce sürdürmekte zorlanır.
İçinde bir motor çalışıyormuş gibi hep hareket hâlindedir; çevresi ona yetişmekte zorlanır.
Çok konuşur.
Dürtüsellik
Soru tamamlanmadan cevabı söyler.
Sırada beklemek, oyunda sırasını gözetmek ona çok zor gelir.
Başkalarının konuşmasını ya da oyununu böler, izin almadan eşyalarını kullanır.
Dürtüsellik yalnızca sabırsızlık değildir; sonucunu düşünmeden karşıdan karşıya koşmak ya da yüksek bir yerden atlamak gibi davranışlar bu çocukların kazalara daha açık olmasına yol açar. Bu yüzden güvenlik önlemleri ailelerin en çok önem vermesi gereken konulardan biridir.
DEHB belirtileri yaşa göre nasıl değişir?
Aynı çocuk üç yaşında, sekiz yaşında ve on dört yaşında oldukça farklı görünebilir. Dikkat ve dürtü kontrolündeki güçlük sürer ama kendini gösterdiği yer değişir. Bu yüzden velinin aklına gelen soru çoğu zaman "eskiden böyle değildi" ya da "küçükken her şey yolundaydı" olur.
Okul öncesi dönem
Bu yaşta pek çok çocuk hareketlidir, o yüzden tek başına koşup zıplamak bir şey anlatmaz. Dikkat çeken şey, çocuğun hiçbir oyunda birkaç dakikadan fazla kalamaması, tehlikeyi hiç hesaba katmadan yüksek yerlere tırmanması, sık sık düşüp yaralanması ve anaokulunda halka olup oturulan etkinliklere katılmakta belirgin biçimde zorlanmasıdır. Öğretmenden "grubun içinde tutamıyoruz" gibi geri bildirimler gelir.
İlkokul yılları
Okul, sessiz oturmayı, sırayla konuşmayı ve uzun yönergeleri izlemeyi aynı anda istediği için belirtiler en çok burada görünür hâle gelir. Defterler yarım kalır, kalem ve silgi her hafta kaybolur, ödev çantada unutulur. Çocuk konuyu bildiği hâlde soruyu sonuna kadar okumadan cevap yazar.
Ergenlik
Gençte aşırı hareketlilik çoğu zaman azalır, yerini iç huzursuzluğa bırakır. Bacak sallamak, sürekli telefona uzanmak, dersin ortasında sınıftan çıkma isteği bu dönemde sık görülür. Sınav haftasını son geceye bırakmak, verdiği sözleri unutmak ve aceleyle riskli kararlar almak aile içinde en çok tartışma çıkaran konulardır.
Sessiz dikkatsizlik neden geç fark edilir?
Sınıfı rahatsız etmeyen, sırasında oturup pencereden dışarı bakan çocuk çoğu zaman "biraz dalgın" diye geçiştirilir. Oysa bu çocuk da anlatılanın büyük kısmını kaçırır. Kız çocuklarında bu sessiz görünüm daha sık olduğu için tanı yıllarca gecikebilir. Şu işaretler bir arada görülüyorsa dikkatli olmakta yarar var:
Kendisine seslenildiğinde birkaç kez tekrar etmek gerekmesi
Ders çalışırken aynı sayfada uzun süre takılıp kalması
Arkadaş sohbetlerinde konunun gerisinde kalması
Yavaş ama düzensiz çalışması, işlerin son dakikaya kalması
Kendini "aptal" ya da "tembel" diye tanımlamaya başlaması
DEHB neden olur?
Tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık ile bazı gelişimsel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Bilinenleri üç başlıkta toplayabiliriz.
Kalıtımın payı büyüktür
DEHB ailelerde kümelenir. Anne, baba ya da kardeşte benzer bir tablo varsa çocuğun DEHB taşıma olasılığı belirgin biçimde artar. İkizlerle yapılan araştırmalar bu payı açıkça gösterir: genlerinin tamamı ortak olan tek yumurta ikizlerinde DEHB'nin ikisinde birlikte görülme oranı, genlerinin yaklaşık yarısını paylaşan çift yumurta ikizlerine göre çok daha yüksektir. Bu çalışmalardan hesaplanan kalıtılabilirlik yüzde 70 ile 80 civarındadır. Sorumlu tek bir gen yoktur; her biri küçük etki yapan çok sayıda genin bir araya gelmesi söz konusudur.
Doğum öncesi ve erken dönem etkenleri
Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı DEHB olasılığını artıran etkenler arasındadır. Gebelikte sigara ve alkol kullanımı ile kurşun gibi zehirli maddelere maruz kalmak da DEHB ile ilişkili bulunmuştur. Gebelikte sigara ile ilgili ilişkinin bir kısmının ailedeki ortak genetik yatkınlıktan kaynaklandığı da bilinmektedir; yani bu etkenler riski artırır ama tek başına açıklamaz.
Beyinde neler farklı çalışır?
Beyin görüntüleme çalışmaları DEHB'li çocuk gruplarında planlama, dürtüyü durdurma ve dikkati sürdürmeyle ilgili ağlarda, özellikle beynin ön bölgelerinde, olgunlaşmanın bir miktar farklı seyrettiğini gösteriyor. Dopamin ve noradrenalin gibi ileti maddelerinin çalıştığı sistemler de bu tabloyla ilişkilendiriliyor. Bunlar grup ortalamalarından elde edilen bulgulardır; tek bir çocuğun beyin filmine bakarak DEHB tanısı konmaz.
Bu farklılık, yürütücü işlev denen becerilere yansır: bir işe başlamak, adımları sıraya koymak, zamanı tahmin etmek, bir kuralı akılda tutup ona göre davranmak. DEHB'li çocuk ne yapması gerektiğini çoğu zaman bilir; zorlandığı yer, bildiğini doğru anda uygulamaktır.
DEHB hakkında hangi bilgiler yanlış?
Velilerin kulağına gelen bazı açıklamalar bilimsel olarak desteklenmez ve aileyi gereksiz suçluluğa iter. En yaygın olanları şunlardır:
"Şeker ve hazır gıdalar yapıyor." Şekerin DEHB'ye yol açtığı gösterilmemiştir. Genetiği değiştirilmiş besinlerle DEHB arasında da kanıtlanmış bir bağ yoktur. Bazı boya ve katkı maddelerinin bazı çocuklarda hareketliliği biraz artırabildiğini bildiren çalışmalar varsa da etki küçüktür ve DEHB'nin nedeni sayılmaz.
"Anne baba ilgisizliğinden ya da kötü yetiştirmeden oluyor." Ebeveyn tutumu DEHB'ye yol açmaz. Tutarlı ve sakin bir yaklaşım belirtilerin günlük hayata etkisini azaltır, tutarsızlık ise zorlukları artırabilir; ama neden değildir. Erken yaşta ağır ihmal gibi durumlar ise ayrı bir tablodur ve hekimin ayırt etmesi gereken konulardandır.
"Tablet ve telefon DEHB yaptı." Ekran kullanımının DEHB'ye neden olduğu gösterilmemiştir. Ancak ekran süresinin uzaması uyku düzenini ve ders çalışmayı etkileyerek mevcut zorlukları büyütebilir.
"Büyüyünce geçer." Hareketlilik çoğu zaman yaşla azalır, ama dikkat ve düzen güçlükleri birçok gençte ve erişkinde sürer. Beklemek yerine erken destek almak daha doğrudur.
"Zekâsı yetmiyor." DEHB zekâ düzeyiyle ilgili değildir; her zekâ düzeyinden çocukta görülebilir.
DEHB tanı süreci
Tanı tek bir testle ya da tek görüşmede konmaz. Süreç kabaca şöyle ilerler.
Evde ve okulda gözlemBelirtileri ne zaman, nerede ve ne sıklıkla gördüğünüzü birkaç hafta not edin. Öğretmenin gözlemlerini de isteyin; iki ortamın birbirini tutması önemli bir ipucudur.
Çocuk psikiyatrisi randevusuHastanede Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları polikliniğinden randevu alın. Aile hekimi ya da çocuk doktoru da sizi bu bölüme yönlendirebilir.
Kapsamlı değerlendirmeHekim gelişim öyküsünü dinler, çocuğu muayene eder, aile ve öğretmen için ölçek formları ister. Gerekirse dikkat testleri ve işitme, görme ya da uyku gibi konularda ek incelemeler yapılır.
Tanı sonrası planTanı konursa hekim tedavi seçeneklerini anlatır. Okulda zorlanma varsa RAM başvurusu gündeme gelir. Merkezimizdeki ücretli dikkat programları, hekimin planının yanında eğitim desteği olarak yer alabilir.
DEHB tanısı hangi ölçütlere göre konur?
Tanı bugün DSM-5-TR ya da ICD-11 ölçütlerine göre konur. DSM bir test değil, hekimin tanı koyarken izlediği ölçütleri tanımlayan bir kitaptır. Hekimin aradığı başlıca koşullar şunlardır:
Dikkatsizlik ya da hiperaktivite-dürtüsellik alanının en az birinde altı ya da daha fazla belirti (17 yaş ve üzerinde beş belirti yeterlidir).
Belirtilerin en az altı aydır sürmesi ve çocuğun gelişim düzeyiyle uyumsuz olması.
Belirtilerin birkaçının 12 yaşından önce başlamış olması.
Belirtilerin ev, okul ya da arkadaş ortamı gibi en az iki farklı ortamda görülmesi.
Okul başarısını, aile ya da arkadaş ilişkilerini açıkça bozması.
Tablonun kaygı, depresyon ya da başka bir durumla daha iyi açıklanamaması.
Hekim tanıyla birlikte görünümü (dikkatsizlik ön planda, hiperaktivite-dürtüsellik ön planda ya da bileşik) ve şiddeti (hafif, orta, ağır) de belirtir. Moxo gibi bilgisayarlı dikkat testleri ve ölçek formları değerlendirmeye bilgi katar ama tek başına tanı koydurmaz; son karar klinik görüşmeye dayanır.
Tanı için hangi bölüme gidilir, süreç nasıl işler?
Başvuru yeri hastanelerin çocuk psikiyatrisi polikliniğidir; randevu ekranında adı Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları olarak yazar. On sekiz yaşını geçmiş biri için erişkin psikiyatri bölümü uygundur. Aile hekimi ya da çocuk doktoru da sizi bu bölüme yönlendirebilir.
Hekim tek bir görüşmede karar vermez. Çocuğu muayene eder, gelişim öyküsünü dinler, aileden ve öğretmenden doldurulmak üzere ölçek formları isteyebilir. Belirtilerin altı aydan uzun süredir devam etmesi, evde ve okulda olmak üzere birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun günlük işlerini gerçekten zorlaştırması aranır. Gerekirse dikkat ölçen testlerden yararlanılır; bunlardan biri Moxo dikkat testidir.
Evde gözlediğiniz durumları tarihleriyle yazdığınız kısa bir not
Varsa önceki sağlık raporları ve kullandığı ilaçların listesi
Muayeneden önce evde neleri gözlemek işe yarar?
Hekim çocuğu kısa bir muayenede görür; onun günlük hayatını yakından bilen ise sizsiniz. İki üç haftalık bir gözlem defteri tutmak, "hep böyle" demek yerine somut örneklerle konuşmanızı sağlar. Şu sorulara cevap arayın:
Ödeve oturduktan sonra kaç dakika içinde kalkıyor, kaç kez masaya geri dönüyor?
Sabah hazırlanırken kaç hatırlatma gerekiyor?
Sevdiği bir etkinlikle sevmediği bir görevde dikkati nasıl farklılaşıyor?
Öfke ya da ağlama nöbetleri günün hangi saatlerinde, hangi durumlardan sonra çıkıyor?
Uykuya dalma saati ve sabah uyanma biçimi nasıl?
Notlarınızı yargılamadan, olduğu gibi yazın. Amaç çocuğu suçlu bulmak değil, tabloyu netleştirmektir.
Öğretmen şüphelendiğini söylerse
Böyle bir geri bildirim çoğu aileyi önce savunmaya iter. Oysa öğretmen çocuğu kalabalık bir grubun içinde, yaşıtlarıyla yan yana görür ve evde görünmeyen şeyleri fark edebilir. Sakin bir görüşme isteyin, gözlemlerini somut örneklerle anlatmasını rica edin: hangi derste, günün hangi saatinde, ne kadar süreyle. Evde gördüklerinizi de paylaşın. İki tarafın notları birbirini tutuyorsa bunları alıp hekime gitmek doğru adımdır. Okulun rehber öğretmeni de bu süreçte size yol gösterebilir.
DEHB'ye benzeyen başka durumlar nelerdir?
Dikkatsizlik ve huzursuzluk birçok farklı nedenden kaynaklanabilir. Hekimin ayırt etmeye çalıştığı durumlardan bazıları şunlardır:
Fark edilmemiş işitme ya da görme sorunları
Horlama, gece sık uyanma gibi uyku düzenini bozan durumlar
Kaygı, yas, taşınma ya da aile içi gerginlik gibi duygusal yükler
Konuşulanı anlamayı zorlaştıran dil gelişimi sorunları
Bu durumlar DEHB ile aynı anda da bulunabilir. Ayrımın doğru yapılması, çocuğa hangi desteğin gerektiğini belirler.
DEHB'ye hangi durumlar eşlik edebilir?
DEHB'li çocukların önemli bir kısmında, araştırmalara göre yaklaşık on çocuktan altısında, en az bir ek durum daha bulunur. Bunları bilmek, çocuğun zorlandığı her şeyi DEHB'ye bağlamamak için önemlidir.
Özgül öğrenme güçlüğü: Okuma, yazma ya da matematikte kalıcı zorluk. DEHB ile birlikte sık görülür ve ayrı bir eğitim desteği gerektirir.
Karşı gelme ve davranım sorunları: Kurallara sık itiraz, öfke patlamaları, büyüklerle çatışma.
Kaygı ve depresyon: Özellikle sürekli eleştirilen, başarısızlık yaşayan çocuklarda ve ergenlikte artar.
Tik bozuklukları ve uyku sorunları: Hekimin takibinde değerlendirilir.
Dil gelişimi güçlükleri ve gelişimsel koordinasyon bozukluğu: Konuşulanı anlamada ya da ince ve kaba motor becerilerde zorlanma.
Otizm spektrum bozukluğu: İki tanı bir arada konabilir; değerlendirme bu olasılığı da gözetir.
Ergenlikte ve yetişkinlikte DEHB nasıl seyreder?
DEHB'li çocukların bir bölümünde belirtiler ergenlikte hafifler, ama pek çoğunda dikkat, zaman yönetimi ve dürtü kontrolündeki güçlükler yetişkinliğe taşınır. Yetişkinlikte tablo daha çok randevuları unutma, işleri son ana bırakma, sabırsızlık ve dağınıklık olarak görülür. Destek almayan gençlerde okul bırakma, trafik kazaları ve riskli davranışların daha sık olduğu bilinir; erken tanı ve tutarlı desteğin önemi buradan gelir.
DEHB "tedavi edilip biten" bir durum gibi düşünülmemeli. Doğru yaklaşımla belirtiler kontrol altına alınabilir ve kişi güçlü yanlarını kullanarak okulda, işte ve ilişkilerinde başarılı olabilir. Merakı, enerjisi ve yaratıcılığıyla öne çıkan pek çok DEHB'li birey vardır.
DEHB'de hangi destek yolları var?
Destek planını hekim, çocuğun yaşına ve tablonun şiddetine göre kurar. Amerikan Pediatri Akademisinin önerilerine göre okul öncesi yaştaki çocuklarda ilk basamak, aileye yönelik davranış yönetimi eğitimi ve sınıf içi davranışsal düzenlemelerdir; ilaç ancak bunlar yeterli olmazsa hekim tarafından düşünülür. Okul çağında ise hekim gerekli görürse ilaç tedavisi ile davranışsal yaklaşımlar birlikte planlanır. Her yaşta okulda yapılan düzenlemeler bu planın parçasıdır.
İlaç başlamak, dozunu değiştirmek ya da kesmek yalnız çocuğu takip eden hekimin kararıdır. Eğitim desteği ilaca bağlı değildir; ilaç kullansın ya da kullanmasın, çocuğun dikkat ve düzen becerileri çalışılabilir. Merkezimizdeki dikkat programlarını, sürecin nasıl ilerlediğini ve evde ailelerin neler yapabileceğini DEHB merkezi sayfamızda ayrıntılı olarak anlattık.
Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?
Şu durumlarla karşılaşıyorsanız "biraz daha bekleyelim" demek yerine bir değerlendirme planlamanızı öneririz:
Öğretmen dikkat, hareketlilik ya da sınıf uyumuyla ilgili aynı şeyi defalarca söylüyorsa
Çocuk bildiği konularda bile sınavlarda beklenenin çok altında kalıyorsa
Ödev her akşam saatler süren bir çatışmaya dönüşüyorsa
Sık kaza geçiriyor, tehlikeyi hesaba katmadan hareket ediyorsa
Arkadaşları onu oyunlarına almamaya başladıysa ya da kendini sürekli başarısız hissediyorsa
Merkezimizdeki ücretsiz ön görüşme hekim değerlendirmesinin yerine geçmez; ama hangi gözlemlerle hekime gideceğinizi netleştirmenize ve sonrasındaki adımları planlamanıza yardımcı olur.
Velilerin en çok çekindiği konu
Rapor ileride çocuğumun önüne çıkar mı?
Resmî Gazete4 Temmuz 2026Sayı 33300
“İlgili mevzuatında yer alan düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, işe giriş süreçleri başta olmak üzere tüm süreçlerde geçmişte alınmış olan tanılar esas alınamaz.”
Çocukken konulan bir tanı ömür boyu taşınan bir etiket olarak düşünülmüyor. Çocuğun durumu zamanla değiştiyse, sağlık kuruluna başvurularak bugünkü durumu gösteren yeni bir rapor alınabiliyor.
Yönetmelik, başta işe girişte olmak üzere, geçmişteki tanıların esas alınamayacağını yazıyor; dikkate alınan, kişinin güncel raporu.
Bu hak kendiliğinden işlemiyor, başvuruyla kullanılıyor. Ayrıca bazı mesleklerin kendi sağlık şartları ayrı mevzuatla düzenlendiği için "hiçbir zaman" gibi kesin bir söz vermiyoruz; mevzuatın kendisini gösteriyoruz.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 8 Temmuz 2026'da bu değişikliği RAM'lara duyurdu.
Rapor, çocuğa yapıştırılan bir etiket değil; ona uygun desteğin planlanmasına yarayan bir belgedir.
Sürecin adımlarını RAM raporu ve ÇÖZGER rehberimizde anlattık.
Kaynaklar
American Psychiatric Association, "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR)", 2022: DEHB tanı ölçütleri, görünümler, çocuk ve erişkinlerde yaygınlık
Dünya Sağlık Örgütü, "ICD-11 International Classification of Diseases", 6A05 dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu: nörogelişimsel bozukluklar arasındaki yeri
Wolraich M. L. ve ark., "Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents", Pediatrics, 2019: okul öncesinde ilk basamağın aile eğitimi olması, okul çağında ilaç ve davranışsal yaklaşımlar
Faraone S. V., Larsson H., "Genetics of attention deficit hyperactivity disorder", Molecular Psychiatry, 2019: ikiz çalışmalarında yüzde 70-80 civarında kalıtılabilirlik
Wolraich M. L., Wilson D. B., White J. W., "The Effect of Sugar on Behavior or Cognition in Children: A Meta-analysis", JAMA, 1995: şekerin davranışa etkisinin gösterilememesi
McCann D. ve ark., "Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community", The Lancet, 2007: bazı boya ve katkı maddelerinin hareketlilik üzerindeki küçük etkisi
DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi koyar. Randevu sisteminde çocuk psikiyatrisinin resmî adı Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları olarak geçer; 18 yaşını doldurmuş gençler için erişkin psikiyatri uygundur. Aile hekimi ya da çocuk doktoru da sizi bu bölüme yönlendirebilir. Muayeneye öğretmen görüşlerini, karneleri ve evde tuttuğunuz notları götürmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Hareketli her çocukta DEHB var mıdır?
Hayır. Çocukluk hareketli bir dönemdir ve çoğu çocuk zaman zaman yerinde duramaz. DEHB'den söz etmek için hareketliliğin yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olması, dikkat ya da dürtü kontrolü güçlükleriyle birlikte aylarca sürmesi, evde ve okulda görülmesi ve çocuğun hayatını gerçekten zorlaştırması gerekir. Bu ayrımı ancak bir hekim değerlendirmesi yapabilir.
Okul öncesi yaşta DEHB tanısı konabilir mi?
Konabilir, ancak bu yaşta hekim daha temkinli davranır, çünkü hareketlilik ve kısa dikkat süresi küçük çocuklarda zaten beklenen özelliklerdir. Belirtiler belirgin, uzun süreli ve hem evde hem kreşte çocuğun güvenliğini ya da uyumunu bozacak düzeydeyse değerlendirme yapılır. Çoğu zaman önce aileye yönelik öneriler verilir, çocuk bir süre izlenir.
Çocuğum tabletle saatlerce oynayabiliyor, yine de DEHB olabilir mi?
Olabilir. DEHB, dikkatin hiç toplanamaması değil, istenilen yere yöneltilememesi demektir. Hızlı değişen, renkli ve anında ödül veren ekran oyunları dikkati kendiliğinden çeker. Asıl ölçü, çocuğun sıkıcı bulduğu ama yapması gereken işlerde, örneğin ödevde ya da sofrada, ne kadar dayanabildiğidir.
Şeker ya da katkı maddeli yiyecekler DEHB'ye yol açar mı?
Hayır. Şekerin ya da genetiği değiştirilmiş besinlerin DEHB'ye neden olduğunu gösteren bir kanıt yoktur. Bazı boya ve katkı maddelerinin bazı çocuklarda hareketliliği hafifçe artırabildiğini bildiren çalışmalar olsa da bu etki küçüktür. DEHB'nin temelinde ağırlıklı olarak kalıtım vardır; dengeli beslenme her çocuk için önemlidir ama tek başına DEHB'yi açıklamaz ya da ortadan kaldırmaz.
DEHB tanısı alan çocuk için RAM'a başvurmak gerekir mi?
Zorunlu değildir, ama çocuk okulda akademik olarak zorlanıyorsa faydalı olabilir. Rehberlik ve Araştırma Merkezi hastane raporunu ve kendi eğitsel değerlendirmesini birlikte ele alarak okulda yapılabilecek düzenlemeleri önerir. DEHB tek başına özel eğitim merkezinde MEB destekli bir programa yol açmaz; eşlik eden özel öğrenme güçlüğü gibi bir durum varsa RAM onun için destek eğitim programı yazabilir. Adımları RAM raporu rehberi sayfasında bulabilirsiniz.
Çocuğuma tanısını nasıl anlatmalıyım?
Yaşına uygun, sade ve suçlamayan bir dille anlatmak en sağlıklısıdır. Beyninin bazı işleri farklı yaptığını, bu yüzden bazı şeylerin ona daha zor geldiğini, ama bunun onun suçu olmadığını ve birlikte yollar bulacağınızı söyleyebilirsiniz. Güçlü olduğu yanları da konuşmak, tanıyı bir kusur gibi algılamasını önler.
Kardeşi de aynı belirtileri gösteriyorsa ne yapmalıyım?
DEHB ailelerde birden fazla kişide görülebildiği için kardeşin de değerlendirilmesi akla yatkındır. Yine de her çocuğun tablosu farklıdır; birinde hareketlilik, ötekinde sessiz dikkatsizlik ön planda olabilir. Gözlemlerinizi ayrı ayrı not edin ve hekimle ikisini de konuşun.