Uygulamalı davranış analizi (ABA) nedir?
ABA'nın temelinde basit bir gözlem vardır: bir davranışın ardından hoşa giden bir şey geliyorsa o davranış tekrarlanma eğilimindedir, hiçbir işe yaramıyorsa zamanla azalır. Davranış analistleri bu ilişkiyi üç halkalı bir zincir olarak ele alır: davranışı tetikleyen durum, davranış ve davranışın getirdiği sonuç. Bu üçlü çözümlendiğinde hem yeni bir beceriyi nasıl öğreteceğimiz hem de zorlayıcı bir davranışın neden sürdüğü anlaşılır hâle gelir.
ABA bir "terapi tekniği" olmaktan çok, bu ilkelerden türetilmiş öğretim yöntemlerinin bütünüdür. Otizm alanında en çok bilinen kullanım alanıdır; ama aynı ilkeler gelişimsel yetersizliği olan çocukların eğitiminde, öz bakım becerilerinin öğretiminde, okulda sınıf yönetiminde ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları kazandırmada da kullanılır.
ABA nasıl ortaya çıktı?
Davranışın deneysel olarak incelenmesi 1930'lu yıllarda B. F. Skinner'ın çalışmalarıyla bir bilim dalına dönüştü. Bu bilgilerin insanların gündelik hayatındaki önemli sorunlara uygulanması ise 1960'larda başladı ve 1968'de Baer, Wolf ve Risley'in yayımladığı makaleyle "uygulamalı davranış analizi" adını aldı. Yani yöntemin bugünkü biçimiyle geçmişi yarım yüzyılı aşkındır.
Otizmde ABA'nın tanınmasında psikolog Ivar Lovaas'ın 1987'de yayımladığı çalışma önemli rol oynadı. Bu çalışmada haftada yaklaşık kırk saat yoğun eğitim alan on dokuz çocuğun yaklaşık yarısının birinci sınıfı genel eğitim sınıfında tamamladığı bildirildi; karşılaştırma gruplarında bu oran çok düşüktü. Ancak çalışma rastgele atamayla yapılmamıştı ve bugün kabul görmeyen cezalandırıcı uygulamalar içeriyordu. Sonraki araştırmalarda da yoğun ve erken davranışsal müdahalenin yararı gösterildi, ama etkinin çocuktan çocuğa çok değiştiği ve ilk çalışmadaki kadar büyük olmadığı görüldü. Bu yüzden "çocukların neredeyse tamamı düzelir" gibi sözler bilimsel bulguları yansıtmaz.
ABA'nın bilimsel dayanağı ne kadar güçlü?
ABA, otizmli çocuklar için en çok araştırılmış ve kanıt düzeyi en güçlü yaklaşımlardan biridir. ABD'deki ulusal kanıta dayalı uygulama raporu (NCAEP, 2020) otizmde araştırmalarla desteklenen yirmi sekiz uygulama sayar ve bunların büyük kısmı pekiştirme, ipucu verme, görev analizi, ayrık denemelerle öğretim gibi ABA kökenli tekniklerdir.
Bununla birlikte ABA "kanıtlanmış tek yöntem" değildir. Aynı raporda çocuğun doğal oyun anlarında öğretim yapan gelişimsel davranışçı yaklaşımlar, ailenin öğretici olarak yer aldığı programlar, görsel destekler ve sosyal öyküler de kanıta dayalı uygulamalar arasında yer alır. Floortime gibi ilişki temelli yaklaşımlar üzerine araştırmalar sürüyor; bu yaklaşımların kanıt düzeyi henüz yukarıdaki uygulamalar kadar güçlü değil. İyi bir program çoğu zaman tek bir etiketle değil, çocuğun ihtiyacına uyan uygulamaların birlikte kullanılmasıyla kurulur.
Bugünkü ABA eskisinden nasıl farklı?
ABA'nın ilk dönemlerinde masa başında, katı bir düzenle ve zaman zaman cezalandırıcı yöntemlerle çalışılırdı; yönteme yöneltilen eleştirilerin önemli bir kısmı bu döneme aittir. Bugün kabul gören uygulamalar farklı ilkelere dayanır:
- Ceza ve korkutma kullanılmaz; öğretim olumlu davranışı fark edip pekiştirmeye dayanır.
- Zorlayıcı bir davranışla çalışmadan önce o davranışın çocuğa ne sağladığı araştırılır.
- Hedefler çocuğun ve ailenin hayatını gerçekten kolaylaştıracak becerilerden seçilir.
- Öğretimin önemli bir bölümü oyun içinde, çocuğun kendi ilgisinden yola çıkarak yapılır.
- Çocuğun mutlu ve istekli olması, seansın başarısının bir ölçüsü sayılır.
ABA'nın yedi temel ilkesi nelerdir?
Baer, Wolf ve Risley'in tanımladığı yedi boyut, bir uygulamanın gerçekten ABA sayılıp sayılmayacağını belirlemek için bugün de kullanılır. Hedef seçimi uygulamalı olmalıdır, yani çocuğun gündelik hayatında önem taşıyan becerilere yönelmelidir. Hedefler davranışsal biçimde, gözlenebilir ve ölçülebilir olarak tanımlanır; "mutlu olsun" değil, "oyuna katılmak için arkadaşına 'ben de' desin" gibi. Uygulama analitik olmalıdır: değişimin gerçekten müdahaleden kaynaklandığı veriyle gösterilir.
Kullanılan yöntemler, başka bir uygulayıcının aynısını yapabileceği açıklıkta yazılır; buna teknolojik olma denir. Yöntemler davranış ilkelerine dayanır, yani kavramsal olarak sistematiktir. Sonuç, çocuğun hayatında fark yaratacak ölçüde etkili olmalıdır. Son olarak kazanılan beceri genellenmelidir: başka kişilerle, başka ortamlarda ve zaman geçtikten sonra da kullanılabilmelidir. Genelleme kendiliğinden olmazsa bunun için ayrıca plan yapılır.
Bir ABA seansında neler olur?
Dışarıdan bakıldığında seans, bir masada ya da yer minderinde yürüyen kısa ve hızlı etkinliklerden oluşur. Öğretim çoğu zaman küçük döngüler hâlinde ilerler: uzman net bir yönerge verir ("kırmızıyı göster"), çocuğun tepkisini bekler, doğru tepkinin hemen ardından çocuğun sevdiği bir şey gelir. Yanlış ya da eksik tepkide uzman kızmaz, ipucu vererek denemeyi tekrarlar. Bu döngüye ayrık denemelerle öğretim denir ve bir seansta pek çok kez yinelenir.
Seansın tamamı masa başında geçmez. Bazı beceriler oyun sırasında, çocuğun kendi ilgisinden yola çıkarak öğretilir: çocuk rafta duran arabayı istediğinde uzman bu anı "araba ver" demeyi çalışmak için kullanır. Kısa oyun molaları, çocuğun hem dinlenmesini hem de öğrendiğini doğal bir ortamda denemesini sağlar.
İlk haftalar genellikle öğretimle değil, tanışmayla geçer. Uzman çocuktan hiçbir şey istemeden onun sevdiği oyuncaklarla oynar, sevdiği şarkıları söyler, ikramlarda bulunur. Amaç, çocuğun gözünde uzmanın ve çalışma odasının hoş şeylerle eşleşmesidir. Bu güven oluşmadan yönergelere geçmek, çocuğun seanstan kaçmak istemesine yol açabilir.
Program nasıl kurulur, ilerleme nasıl izlenir?
Çalışma, çocuğun bugün neleri yapabildiğini ortaya koyan ayrıntılı bir değerlendirmeyle başlar. İletişim, taklit, oyun, öz bakım, yönerge izleme gibi alanlarda hangi becerilerin var olduğu, hangilerinin eksik olduğu belirlenir. Ardından hedefler yazılır. ABA'da hedefler belirsiz ifadelerle değil, gözlenebilir davranışlarla tanımlanır. "İletişimi gelişsin" yerine "Su istediğinde bardağı göstererek ya da sözcükle istesin" gibi.
Her seansta uzman, çocuğun hangi hedefte kaç denemede doğru tepki verdiğini kaydeder. Bu kayıtlar haftalar içinde bir gelişim çizgisi oluşturur. Çizgi yükseliyorsa hedef bir üst basamağa taşınır; ilerleme durmuşsa öğretim yöntemi değiştirilir. Böylece programın işe yarayıp yaramadığı tahmine değil, toplanan veriye dayanır. Aileler bu kayıtları görmek isteyebilir ve sormaları da yerindedir.
Pekiştireç nedir, çocuğa göre nasıl seçilir?
Pekiştireç, bir davranışın ardından gelen ve o davranışın yeniden ortaya çıkma olasılığını artıran her şeydir. Bir çocuk için bu bir kraker olabilir, bir başkası için en sevdiği şarkının kısa bir bölümü, baloncuk ya da havaya kaldırılmak. Ne işe yarayacağını uzman tahminle değil, gözlemle bulur: çocuğa birkaç seçenek sunar, hangisine uzandığını izler.
Seçimde dikkat edilen birkaç nokta vardır:
- Ödül, davranışın hemen arkasından gelmelidir; aradan geçen birkaç saniye bağlantıyı zayıflatır.
- Aynı ödül sürekli verilirse çekiciliğini yitirir, bu yüzden seçenekler dönüşümlü kullanılır.
- Yiyecek ya da oyuncak gibi somut ödüller zamanla övgü, gülümseme ve birlikte oyun gibi sosyal ödüllerle eşleştirilir.
- Beceri yerleştikçe ödül seyrekleştirilir; amaç çocuğun davranışı ödül olmadan da sürdürmesidir.
Pekiştirecin miktarı da önemlidir. Çocuk bir lokmalık ödülle yetinebilecekken bütün paketi almak, birkaç denemede doymasına ve ödülün etkisini yitirmesine yol açar. Bu yüzden uzman küçük ama çocuk için değerli miktarlar kullanır.
Yeni bir beceri adım adım nasıl öğretilir?
İpucu ve ipucunun azaltılması
Çocuk bir beceriyi henüz yapamıyorsa uzman ona yardım eder: elini tutarak yönlendirir, nesneyi işaret eder ya da cevabın ilk sesini söyler. Bu yardım zamanla azaltılır. Önce elle yönlendirme bırakılır, sonra yalnızca işaret kalır, en sonunda çocuk beceriyi kendi başına yapar. Yardımın aşamalı olarak çekilmesi, çocuğun ipucuna bağımlı kalmasını önler.
Şekil verme ve zincirleme
Bazı beceriler bir anda ortaya çıkmaz. Konuşmaya yeni başlayan bir çocuktan önce herhangi bir ses, sonra hedefe benzeyen bir hece, en sonunda doğru sözcük beklenir; her yakınlaşma ödüllendirilir. El yıkama ya da giyinme gibi çok adımlı işler ise küçük parçalara bölünür. Çocuk bu adımları teker teker öğrenir ve zamanla zincirin tamamını kendi başına tamamlar.
Model olma ve doğal ortamda öğretim
Bazı çocuklar bir beceriyi önce başkasında görerek daha kolay öğrenir; uzman ya da kısa bir video, yapılacak işi gösterir. Doğal ortamda öğretimde ise ders, çocuğun o an ilgilendiği şeyin içine yerleştirilir: salıncakta sallanmak isteyen çocuktan "it" demesi beklenir, balonu şişirmeden önce "daha" demesi istenir. Böylece öğrenilen sözcük hemen işe yarar ve kalıcı olur.
Zorlayıcı davranışlarla nasıl çalışılır?
Bağırma, vurma, kendine zarar verme ya da masadan kaçma gibi davranışlar çocuğun bir şeyi iletme yoludur. Güncel ABA'da bu davranışla çalışmanın ilk adımı işlevsel değerlendirmedir: davranış hangi durumlarda başlıyor, hemen önce ne oluyor, ardından çocuk ne elde ediyor ya da neden kurtuluyor? Bazen çocuk istediği oyuncağa ulaşmaya, bazen zor bir işten kaçmaya, bazen ilgi görmeye, bazen de rahatsız edici bir uyarandan uzaklaşmaya çalışır. Açlık, uykusuzluk ya da bir ağrı gibi bedensel nedenler de göz ardı edilmez.
Neden anlaşıldığında plan iki yönlü kurulur. Bir yandan davranışı tetikleyen koşullar düzenlenir; örneğin geçişler önceden resimle gösterilir, zor görevler kısa parçalara bölünür. Öte yandan çocuğa aynı ihtiyacı daha uygun bir yolla anlatması öğretilir: "mola" kartı göstermek, "yardım" demek, istediğini işaret etmek gibi. Uygun yol işe yaradıkça zorlayıcı davranışa olan ihtiyaç azalır. Ceza bu süreçte yer almaz, çünkü çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez.
ABA başka yaklaşımlarla birlikte kullanılabilir mi?
Evet; çoğu çocuk, farklı desteklerin birbiriyle uyumlu yürüdüğü bir plandan daha çok yararlanır. Gün akışını resimli çizelgelerle gösteren ve çalışma ortamını öngörülebilir hâle getiren yapılandırılmış öğretim (TEACCH yaklaşımının temel fikri) ABA seanslarıyla rahatça birleşir. Sosyal öyküler, çocuğa yeni bir durumda ne olacağını önceden anlatmak için kullanılır. Dil ve konuşma terapisi, ergoterapi ve Floortime gibi ilişki temelli yaklaşımlar da aynı dönemde sürebilir. Önemli olan, çocukla çalışan uzmanların birbirinden haberdar olması ve çocuğa çelişen mesajlar vermemesidir.
Buna karşılık bir yardımcının çocuğun elini ya da bileğini tutarak klavyede yazdırdığı "kolaylaştırılmış iletişim" yönteminin, yazılanların çoğunlukla yardımcıya ait olduğu araştırmalarla gösterilmiştir ve bilimsel bir yöntem kabul edilmez. Henüz konuşmayan çocuklar için bilimsel dayanağı olan yol, çocuğun kendi başına kullandığı resim değiş tokuşu ya da konuşan cihazlar gibi alternatif ve destekleyici iletişim araçlarıdır.
Haftada kaç saat ABA gerekir?
Araştırmalarda erken yaşta başlayan ve yoğun yürütülen programlar için haftada yirmi ile kırk saat arası süreler tarif edilir. Ancak bu bir reçete değildir ve her çocuğa uymaz. Haftalık saat; çocuğun yaşına, destek ihtiyacına, anaokulu ya da okul programına ve ailenin evde sürdürebileceği çalışmaya göre belirlenir. Yoğunluk zamanla da değişir; başlangıçta daha sık olan seanslar, beceriler yerleştikçe ve çocuk okula uyum sağladıkça yeniden düzenlenebilir. Merkezdeki seans saatleri kadar, öğrenilen becerinin evde ve okulda günlük hayatın içinde kullanılması da önemlidir; aileye öğretilen yöntemlerle evde sürdürülen kısa çalışmalar programın parçasıdır.
Evde aile nasıl katkı verir?
Çocuğun merkezde öğrendiği bir beceri evde, markette, parkta kullanılmadıkça tam anlamıyla kazanılmış sayılmaz. Bu aktarımın en güçlü desteği ailedir. Uzmanlar genellikle aileye o dönem çalışılan birkaç hedefi ve bunların evde nasıl destekleneceğini anlatır. Ailenin yapabilecekleri şunlardır:
- Seansta kullanılan yönergeleri evde de aynı kısa ve net biçimde söylemek
- Çocuğun istediğini işaretle, resimle ya da sözcükle anlatmasını beklemek; ihtiyacını o söylemeden karşılamamak
- İstenmeyen davranışın ardından çocuğun aradığı sonucu vermemek, uygun davranışı ise hemen fark etmek
- Evde gözlenen yeni davranışları ve zorlayıcı anları kısa notlarla uzmana iletmek
Ailenin bu rolü nasıl üstleneceği aile eğitimi görüşmelerinde ayrıntılı olarak ele alınır.
ABA'yı kim uygulamalı?
ABA, davranış analizi ilkelerini bilen ve bu alanda eğitim almış bir uzmanın planlayıp yürüttüğü bir çalışmadır. Hedeflerin doğru seçilmesi, verinin düzgün tutulması ve programın veriye göre değiştirilmesi deneyim ister. Bir merkeze başvururken seansları kimin yürüteceğini, uzmanın hangi eğitimleri aldığını ve ilerlemenin size nasıl raporlanacağını sormanız yerindedir. Etik ilkeler açısından da çocuğun onurunu ve isteğini gözeten, aileyi karar süreçlerine katan bir yaklaşım beklemelisiniz.