ADİS: Konuşması Sınırlı Çocuklar İçin İletişim Yolları
Sözcükleri yetmeyen bir çocuk resimli kartla, işaretle ya da dokununca konuşan bir tabletle de derdini anlatabilir. Yeşiltepe şubemizde TADİS uygulayıcı belgeli terapistle; ön görüşme ücretsizdir.
Alternatif ve destekleyici iletişim: konuşmanın yetersiz kaldığı durumlarda iletişim
Konuşması yetersiz olan bir çocuk acıktığını, bir yerinin ağrıdığını ya da bir yere gitmek istediğini sözle anlatamayabilir. Bu durumda elinizden çekme, ağlama ya da öfke gibi davranışlarla kendini ifade etmeye çalışır; ihtiyacı anlaşılmadıkça hem çocuk hem aile zorlanır. Alternatif ve destekleyici iletişim, kısa adıyla ADİS, bu iletişim güçlüğünü gidermek için geliştirilmiş yöntem ve araçların ortak adıdır.
Resimli bir kartı göstermek, bir işaret yapmak ya da ekrandaki sembole dokununca cümleyi sesli okuyan bir tablet uygulaması kullanmak; bunların hepsi ADİS'tir. Temel fikir şudur: bir çocuğun derdini anlatabilmesi için konuşmasını beklemek zorunda değilsiniz. Keçiören-Yeşiltepe şubemizde ADİS değerlendirmesi ve TADİS uygulaması, bu alanda uygulayıcı belgesi olan dil ve konuşma terapistimizle yapılır.
Yaş ya da zekâ ön koşulu yok
Konuşma çalışmasıyla yan yana yürür
Kart, işaret ya da konuşan cihaz
Türkçeye göre kurulmuş TADİS
Evde ve okulda kullanım planı
Aralıklarla yinelenen değerlendirme
Alternatif ve destekleyici iletişim (ADİS) nedir?
Uluslararası kaynaklarda AAC olarak geçen ADİS, konuşması hiç gelişmemiş ya da günlük ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyen kişilerin başka yollarla kendini ifade etmesini sağlar. Adındaki iki sözcük iki farklı işlevi anlatır. Alternatif, konuşmanın henüz gelişmediği ya da sonradan kaybedildiği durumlarda konuşmanın yerine geçen yollardır. Destekleyici ise kişinin var olan, ama yetersiz kalan konuşmasını tamamlayan yollardır; birkaç sözcüğü olan bir çocuk, söyleyemediği sözcükler için resim kullanabilir.
Konuşamamak, söyleyecek sözün olmaması değildir. Aslında destekleyici iletişimi günlük hayatta hepimiz kullanırız: başımızı sallarız, elimizle işaret ederiz, yüz ifademizle onaylarız. ADİS bu doğal araçları, ihtiyacı olan kişi için sistemli ve öğretilebilir bir dile dönüştürür.
ADİS hangi yöntemleri kapsar?
Yöntemler araç gerektirip gerektirmemesine ve teknolojinin düzeyine göre üç grupta toplanır. Hangi aracın seçileceği çocuğun motor becerilerine, görsel algısına, iletişim ihtiyacına ve bulunduğu ortamlara göre belirlenir. Çoğu zaman birkaç yöntem bir arada kullanılır.
Üç tür ADİS aracı
Araç gerektirmeyenler
Jestler, yüz ifadeleri, baş sallama, işaret dili ve çocuğa özgü anlaşılmış işaretler. Her zaman yanındadır, ama yalnız onu tanıyanlar anlayabilir.
Düşük teknolojili araçlar
Resimli kartlar, iletişim panoları ve defterleri, resim değiş tokuşuna dayanan sistemler. Ucuz ve pratiktir; sözcük sayısı arttıkça taşıması zorlaşır.
Yüksek teknolojili araçlar
Sembole dokununca sesli konuşan tablet uygulamaları ve özel cihazlar. Mesajı herkes anlar; yüzlerce sözcük tek cihazda düzenli biçimde taşınır.
ADİS kimler için düşünülür?
ADİS, iletişim ihtiyacını yalnız konuşmayla karşılayamayan her yaştan kişi için gündeme gelebilir:
Henüz konuşmayan, çok sınırlı sözcüğü olan ya da iletişim başlatmakta zorlanan otizmli çocuklar
Konuşma kaslarını kontrol etmekte zorlanan serebral palsili bireyler
Down sendromlu ve dili gecikmeli gelişen çocuklar
Çocukluk çağı konuşma apraksisi ya da dizartri gibi bir konuşma bozukluğu olan çocuklar
SMA gibi nöromüsküler hastalıklar nedeniyle ileri düzeyde hareket kısıtlılığı yaşayanlar
İnme ya da kafa yaralanması sonrasında afazi yaşayan, konuşması sonradan etkilenen yetişkinler
Başlamak için belirli bir yaş, zekâ düzeyi ya da "önce şu becerileri kazansın" türünden bir ön koşul aranmaz. Doğru zamanı ve doğru aracı kapsamlı bir iletişim değerlendirmesi belirler. Aynı kişi için farklı dönemlerde farklı araçlar gündeme gelebilir: küçük yaşta birkaç resimli kartla başlayan bir çocuk, büyüdükçe sesli bir cihaza geçebilir. Bu yüzden değerlendirme tek seferlik değil, aralıklarla yinelenen bir süreçtir.
ADİS kullanan çocuk konuşmayı bırakır mı?
Anne babaların ilk sorduğu şey çoğu zaman bu olur: çocuğun karta ya da cihaza alışıp konuşma çabasını bırakmasıdır. Anlaşılır bir kaygıdır, ama araştırmaların gösterdiği yön bunun tersidir. ADİS kullanan çocuklarla yapılan çalışmaları bir araya getiren derlemeler, ADİS'in konuşmayı engellediğine dair bir bulgu olmadığını; çocukların bir kısmında sözel denemelerin arttığını bildiriyor.
Bunun mantığı basittir. Kendini ifade edebilen çocuğun üzerindeki iletişim baskısı azalır. İsteğini anlatamayıp ağlayan ya da öfkelenen bir çocuk, dokunduğu sembol sayesinde istediğine kavuştuğunda iletişim kurmanın karşılık bulduğunu fark eder. Sesli cihazlarda çocuk her dokunuşta sözcüğün doğru söylenişini de duyar. Bu keşif konuşmaya giden yolu kapatmaz, açar. Güncel yaklaşım, konuşmanın gelişmesini beklerken çocuğu iletişimsiz bırakmamaktır; konuşma hedefinden vazgeçilmez, iki çalışma yan yana yürür.
Türkçe için geliştirilmiş bir örnek
TADİS nedir, neyi farklı yapar?
TADİS, Dr. Ertan Görgü'nün Türkçe konuşan kullanıcılar için geliştirdiği bir iletişim uygulamasıdır. Tablette, telefonda ya da bilgisayarda çalışır; kullanıcı ekrandaki resimlere dokunarak cümlesini kurar, cihaz bu cümleyi sesli söyler.
Türkçenin dizilişiyleCümle, Türkçenin eklemeli yapısına ve söz dizimine göre kurulur; fiil sona gelir. Çocuk dili çeviri bir kalıpla değil kendi diliyle öğrenir.
Kişiye özel içerikÇocuğun sevdiği yiyecekler, oyuncaklar ve yakınlarının fotoğrafları sisteme eklenebilir.
Konuşmaya yer açmaÇocuk bir sözcüğü kendisi söylemeye başladığında o sözcüğün seslendirmesi kapatılabilir; çocuk kendi sesini kullanmaya yönlendirilir.
Yazı ve göz takibiOkuma yazma bilenler istediklerini yazıp seslendirebilir; ellerini kullanamayanlar sistemi gözleriyle yönetebilir.
Resimlerin ekrandaki yeri sabit mi kalmalı?
TADİS'te resimlerin ekrandaki yeri zaman zaman değiştirilir; amaç, çocuğun bir yeri ezberlemek yerine resmin anlamına bakarak seçim yapmasıdır. Bu, uygulamanın kendi tasarım tercihidir. ADİS alanında yaygın olan başka bir görüş ise sembollerin yerini sabit tutmayı önerir: aynı sözcük hep aynı yerde durduğunda el o hareketi bir süre sonra otomatik yapar ve çocuk daha hızlı iletişim kurar. Birçok sistem bu ilkeyle tasarlanmıştır.
İki yaklaşımın da gerekçesi vardır ve hangisinin bir çocuğa daha uygun olduğu onun görsel ve motor becerilerine bakılarak belirlenir. Terapist, çocuğun sistemi nasıl kullandığını izleyerek gerekirse düzeni değiştirir.
Resim kartları mı, konuşan tablet mi?
Resim kartları da değerli bir ADİS aracıdır; ucuzdur, pil gerektirmez ve küçük çocuklarda iyi bir başlangıç olabilir. Konuşan tabletin artısı, mesajın yalnız çocuğu tanıyanlarca değil, markette, serviste ya da parkta karşılaştığı herkes tarafından anlaşılmasıdır. Ayrıca yüzlerce sözcüğü kategorilere ayırarak tek cihazda taşımak mümkün olur. Değerlendirmede çocuğun motor ve görsel becerileri, iletişim ihtiyacı ve bulunduğu ortamlar incelenir; bazı çocuklarda ikisi bir arada kullanılır.
TADİS öğretimi hangi basamaklarla ilerler?
Her çocuk bu basamakları kendi hızında çıkar. Okuma yazma bilen kullanıcılar son aşamada istediklerini yazarak da seslendirebilir.
Tek resimle istemekÇok sevdiği bir yiyeceğin ya da oyuncağın resmine dokunur ve onu alır.
Kısa cümle kurmakİki sözcüklü cümlelerle, örneğin "su istiyorum" diyerek isteğini anlatır.
Kategorilerde gezinmekYiyecekler, giysiler, yerler gibi klasörler arasında aradığı sözcüğü bulur.
Görüş bildirmekGördüğünü anlatır, istemediğini söyler, fikrini paylaşır.
Soru sormakNerede, kim, ne zaman gibi sorular sorar; kendine ait olanı ve duygularını belirtir.
Basamaklar ilerledikçe çocuk yalnız bir şey isteyen biri olmaktan çıkar; gördüğünü anlatan, fikrini söyleyen, merak edip soru soran bir iletişim ortağına dönüşür.
ADİS günlük hayata nasıl taşınır?
Bir iletişim sistemi yalnız seans odasında kalırsa amacına ulaşmaz; hedef, çocuğun evde, okulda ve dışarıda derdini anlatabilmesidir. Bu yüzden aile ve çocuğun yakın çevresi sisteme birlikte alışır. Okul çağındaki çocuklarda öğretmenin sistemi tanıması büyük fark yaratır; hangi sembollerin kullanıldığı ve çocuğun nasıl yanıt verdiği öğretmenle paylaşılır.
Evde ilk haftalarda
Cihazı ya da kart defterini her zaman çocuğun ulaşabileceği yerde tutun; çocuk ihtiyaç duyduğu anda sisteme erişebilmelidir.
Siz de konuşurken arada sembollere dokunun. Çocuk sistemi sizi izleyerek öğrenir, tıpkı konuşmayı duyarak öğrendiği gibi.
Çocuğun her iletişim girişimine karşılık verin; yanlış sembole dokunsa bile ne demek istediğini anlamaya çalışın.
İletişim cihazını oyun ya da video için kullanmayın; bu ayrımı en baştan kurmak cihazın bir "ses" olarak görülmesini sağlar.
ADİS değerlendirmesini kimler yapar?
Araç seçimini ve uygulama planını dil ve konuşma terapisti yapar; gerektiğinde çocuğun öğretmeni, fizyoterapisti ve ailesiyle birlikte karar verilir. Keçiören-Yeşiltepe şubemizde TADİS uygulayıcı belgesi olan dil ve konuşma terapistimiz çalışıyor; belgelerini eğitim kadromuz sayfasında görebilirsiniz. Dil gelişiminin genel takibi için dil ve konuşma terapisi sayfamıza da bakabilirsiniz.
Kaynaklar
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA): Augmentative and Alternative Communication uygulama kaynağı
Millar D. C., Light J. C., Schlosser R. W. ADİS müdahalelerinin konuşma üretimine etkisi üzerine derleme, Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 2006
Romski M., Sevcik R. A. Erken müdahalede ADİS ile ilgili yanlış inanışlar ve gerçekler, Infants & Young Children, 2005
TADİS (Türkçe Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemi) uygulayıcı eğitimi kaynakları, Dr. Ertan Görgü
ADİS değerlendirmesi ve TADİS öğretimi bire bir dil ve konuşma terapisi seanslarında, ücretli plan kapsamında yapılır. Rapor gerekmez. Uygulamanın lisans ve cihaz giderleri ayrıca konuşulur; ön görüşme ücretsizdir.
RAM'ın otizm ya da dil-konuşma alanında destek eğitimi önerdiği çocuğun dersleri ücretsizdir. ADİS, bu derslerde de iletişim hedeflerinin bir parçası olarak kullanılabilir; öğretmenle terapistin aynı sistemi kullanması önemlidir.
“İlgili mevzuatında yer alan düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, işe giriş süreçleri başta olmak üzere tüm süreçlerde geçmişte alınmış olan tanılar esas alınamaz.”
Çocukken konulan bir tanı ömür boyu taşınan bir etiket olarak düşünülmüyor. Çocuğun durumu zamanla değiştiyse, sağlık kuruluna başvurularak bugünkü durumu gösteren yeni bir rapor alınabiliyor.
Yönetmelik, başta işe girişte olmak üzere, geçmişteki tanıların esas alınamayacağını yazıyor; dikkate alınan, kişinin güncel raporu.
Bu hak kendiliğinden işlemiyor, başvuruyla kullanılıyor. Ayrıca bazı mesleklerin kendi sağlık şartları ayrı mevzuatla düzenlendiği için "hiçbir zaman" gibi kesin bir söz vermiyoruz; mevzuatın kendisini gösteriyoruz.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 8 Temmuz 2026'da bu değişikliği RAM'lara duyurdu.
Rapor, çocuğa yapıştırılan bir etiket değil; ona uygun desteğin planlanmasına yarayan bir belgedir.
Sürecin adımlarını RAM raporu ve ÇÖZGER rehberimizde anlattık.
Araştırmalar bu yönde bir etki göstermiyor; ADİS kullanan çocukların bir kısmında sözel denemeler artar. Kendini anlatabilen çocuğun üzerindeki baskı azalır, iletişimin işe yaradığını görür. TADİS gibi bazı sistemlerde çocuk bir sözcüğü kendisi söylemeye başladığında seslendirme kapatılabilir. Konuşma çalışmaları da bu süreçte bırakılmaz.
Önce konuşmayı denesek, olmazsa ADİS'e geçsek olmaz mı?
Beklemek, çocuğun kendini ifade edemeden geçirdiği süreyi uzatır ve bu süre öfke nöbetleri, içe kapanma gibi zorluklarla dolabilir. ADİS konuşma çalışmalarının alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. İkisi aynı dönemde yürütülebilir; hangisine ne kadar ağırlık verileceği değerlendirmede belirlenir.
İki üç yaşındaki bir çocuk için ADİS'e başlamak erken olur mu?
ADİS için alt yaş sınırı yoktur, belirli ön becerileri beklemek de gerekmez. İki yaşın altındaki çocuklarda bile birkaç resimle istek bildirme ya da basit işaretlerle başlanabilir. Uygun zamanı ve aracı değerlendirmeden sonra birlikte belirleriz.
Resim kartları yerine neden tablet kullanılıyor?
Kartlar da iyi bir ADİS aracıdır ve bazı çocuklar için ilk adımdır. Tabletin üstünlüğü, sembollerin sesli okunması sayesinde mesajın herkes tarafından anlaşılması ve çok sayıda sözcüğün düzenli biçimde tek cihazda taşınmasıdır. Hangi aracın uygun olduğuna çocuğun ihtiyacına göre karar verilir; ikisi birlikte de kullanılabilir.
Çocuk tableti oyuncak gibi görmez mi?
İletişim için kullanılan cihaz oyun ve video izleme amacıyla kullanılmaz; bu ayrım en baştan kurulur ve evde de korunur. Mümkünse oyun için ayrı bir cihaz tutmak işi kolaylaştırır. Çocuk cihazı kendini anlatmanın yolu olarak tanıdıkça amaç dışı kullanım sorun olmaktan çıkar.
Okuma yazma bilmeyen çocuk sistemi kullanabilir mi?
Kullanabilir. Sistemler resim ve sembol üzerine kuruludur; okuma yazma şartı yoktur. Okuma yazma öğrenen kullanıcılar ise ek olarak istediklerini yazıp cihaza seslendirtebilir.
ADİS'i yalnız terapide mi kullanacağız?
Hayır, sistemin asıl yeri gündelik hayattır. Terapide öğrenilen semboller evde, okulda, markette ve parkta da kullanılmalıdır. Bunun için aileye, gerekirse öğretmene sistemin nasıl kullanılacağı ayrıca gösterilir.
