O-DİST Testi: Okul Öncesinde Disleksi Riski Taraması

Disleksi nedir, okul öncesinde neden aranır?

Disleksi, zekâ düzeyinden bağımsız olarak kelimeleri doğru ve akıcı okumada, heceleme ve yazımda süregelen güçlükle kendini gösteren bir özgül öğrenme güçlüğüdür. Nörogelişimsel bir durumdur, yani beynin dili ve özellikle sesleri işleme biçimiyle ilgilidir. Ailelerde görülme eğilimi taşır. Tembellik, ilgisizlik ya da yanlış öğretim yönteminin sonucu değildir; disleksili çocuklar başka pek çok alanda başarılı, hatta yetenekli olabilir.

Disleksi tanısı ancak okuma öğretimi başladıktan sonra konabilir; çünkü tanının özü, uygun öğretime rağmen okumanın beklenen düzeye ulaşmamasıdır. Ama risk daha önce görülür. Araştırmalar, okul öncesindeki ses farkındalığının, harf bilgisinin ve hızlı isimlendirme becerisinin sonraki okuma başarısını önceden haber verdiğini gösteriyor. O-DİST bu erken işaretlere bakar.

O-DİST nedir, kim geliştirdi?

O-DİST'in açık adı Okul Öncesi Disleksi Belirtileri Testi'dir. Disleksi Araştırmaları Enstitüsü (DİSENT) bünyesinde geliştirildi ve yalnız uygulayıcı eğitimi almış kişilerce kullanılır; hedef grubu dört ile altı yaş arasındaki, yani 48. ile 72. ay arasındaki çocuklardır. Adı, baktığı üç alanı söyler: disleksiye işaret edebilecek belirtiler, çocuğun okul ortamına uyumu ve okuryazarlığın temelini oluşturan erken beceriler. Uygulamada bu alanlar standart görevler ve yapılandırılmış etkinliklerle, beş beceri grubu üzerinden değerlendirilir. Testin hemen ardından gelen bir müdahale programı da vardır: risk görülen alanlarda okumaya hazırlık becerilerini çalışan O-DMP. Tarama ile destek arasında böyle doğrudan bir bağ olması, O-DİST'i ailenin "peki şimdi ne yapacağız" sorusuna cevap verebilen bir araç yapar.

Okul öncesinde hangi işaretler dikkat çeker?

Bu yaşta risk en çok konuşmada, seslerle oynamada ve sıralı bilgide kendini gösterir. Ailelerin evde fark ettiği işaretler çoğunlukla şunlardır:

• İlk kelimeleri ve cümleleri yaşıtlarından sonra geldi; şimdi de istediği kelimeyi bulmakta zorlanıp sık sık duraksıyor.
• Tekerlemeleri ve şarkı sözlerini akılda tutmakta zorlanıyor, uyaklı kelime oyunlarına katılamıyor.
• Uzun kelimelerde heceleri karıştırıyor, birbirine benzeyen sesleri birbirinin yerine kullanıyor.
• Renk, şekil ya da harf adlarını defalarca duysa da kolayca hatırlayamıyor, adlandırırken takılıyor.
• Günleri, mevsimleri ya da sayıları sırasıyla söylerken araya atlama ve karışıklık oluyor.
• İki adımlı bir yönergenin ikinci kısmını unutuyor.
• Kalem tutma, boyama ve makasla kesmede yaşıtlarının gerisinde kalıyor.

Bu işaretlerin biri ya da ikisi pek çok çocukta geçici olarak görülür ve tek başına bir anlam taşımaz. Dikkat çekici olan, birkaçının bir arada ve aylar boyunca sürmesidir. Bazı durumlar riski artırır: Yakın akrabalardan birinin, özellikle anne ya da babanın okul yıllarında okumakta güçlük çekmiş olması, çocuğun daha önce dil ve konuşma desteği almış olması, anaokulunda harf adlarını ve seslerini öğrenmekte yaşıtlarından belirgin biçimde zorlanması bunlardandır. Konuşma gecikmesinin ayrıntısını geç konuşma sayfamızda anlattık.

O-DİST ile okul olgunluğu testi aynı şey mi?

Değil. Metropolitan okul olgunluğu testi çocuğun ilkokula genel hazırlığına bakar; kayıt mı, bekleme mi kararında işe yarar. O-DİST ise okumanın temelindeki becerilerde disleksi riskine odaklanır. Hangisinin, ya da ikisinin birden gerekip gerekmediğini ön görüşmede birlikte konuşuruz.

Sonuç ne anlatır, risk çıkarsa ne yapılır?

O-DİST sonucu, okumaya temel olan becerilerde risk görülüp görülmediğini ve hangi beceri grubunun güçlü, hangisinin desteğe açık olduğunu gösterir. Bu bir tarama sonucudur; disleksi tanısı yerine geçmez. Sonuca göre izlenecek yol kabaca şöyledir:

• Belirgin bir risk görülmezse gelişimi izlemenizi ve evde ses, kelime ve tekerleme oyunlarını sürdürmenizi öneririz.
• Bir ya da birkaç grupta risk görülürse, okul başlamadan önceki aylarda o gruba odaklanan bir çalışma planı yaparız; bu çalışma okumaya hazırlık programı O-DMP ile yürür. Dil ve konuşma tarafı öne çıkıyorsa ayrıca bir dil değerlendirmesi, örneğin TODİL, önerilebilir.
• Çocuk okula başladıktan sonra gelişimi izlenir. Birinci sınıfın ilk dönemi geride kaldığı hâlde okuma yazmada belirgin zorlanma sürüyorsa okul çağına uygun özgül öğrenme güçlüğü testi gündeme gelir.

Riskin görülmesi çocuğun disleksili olduğu ya da olacağı anlamına gelmez. Tanı için okuma öğretiminin başlamış olması gerekir ve bu tanıyı çocuk psikiyatristi koyar; özel eğitim desteğine Rehberlik ve Araştırma Merkezi karar verir. Okul çağındaki tabloyu disleksi sayfamızda anlattık.

Erken destek gerçekten fark yaratır mı?

Araştırmalar, ses farkındalığına ve harf-ses ilişkisine yönelik okul öncesi çalışmaların, risk taşıyan çocukların erken okuma becerilerini anlamlı biçimde desteklediğini gösteriyor. Bu desteği alan çocukların birçoğu ilkokula daha donanımlı başlar ve okumayla ilk tanışmaları daha az zorlu geçer. Ancak etki her çocukta aynı değildir. Bazı çocuklar erken destek aldığı hâlde okul yıllarında da okuma güçlüğü yaşamaya devam eder; bu, desteğin boşa gittiği anlamına gelmez, sadece yolun daha uzun olduğunu gösterir. "Büyüyünce geçer" diye beklemek ise en verimli dönemi kaçırma riski taşır.

Dört ve beş yaşta değerlendirmenin farkı nedir?

Dört yaş, dilin, düşünmenin ve el becerilerinin hızla geliştiği bir dönemdir; bu yaşta yapılan tarama tanı aramaz, gelişimin genel gidişine bakar ve erken işaretleri yakalamaya çalışır. Beş yaş ilkokul öncesindeki son yıldır. Sesleri yanlış çıkarma, dar kelime dağarcığı, uyakları ayırt edememe, kavram öğrenmede ve kalem işlerinde zorlanma gibi gözlemler bu yaşta daha anlamlı hâle gelir ve desteği planlamak için hâlâ zaman vardır.

Teste nasıl hazırlanmalı?

Hazırlık ya da alıştırma gerekmez; önceden harf ve ses çalıştırmak sonucu yanıltabilir. Çocuğunuza bir abla ya da ağabeyle birlikte oyunlar oynayacağını söylemeniz yeterlidir. Uykusunu almış ve tok gelmesi işi kolaylaştırır. O gün hasta ya da çok yorgunsa bunu uzmana söyleyin; tarama başka bir güne alınabilir. Varsa önceki dil ve konuşma değerlendirmelerini ve anaokulu öğretmeninin gözlem notlarını getirin.

Testi kim uygular?

O-DİST ve O-DMP, geliştiren kurumun uygulayıcı eğitimini almış uzmanlarca uygulanır. Merkezimizde Keçiören-Yeşiltepe şubesinde çocuk gelişimcimiz Aleyna Yalçın ve sınıf öğretmenimiz Sinem Karakaya, Sincan şubesinde okul öncesi öğretmenimiz Ebrar Rabia Takdemir taramayı uygular. O-DMP programını Aleyna Yalçın ve Ebrar Rabia Takdemir yürütür. Uygulayıcı belgeleri profil sayfalarında yer alıyor.

Kaynaklar

• International Dyslexia Association. Dyslexia Basics ve okul öncesi tarama üzerine bilgi notları.
• Ehri, L. C. ve ark. (2001). Phonemic awareness instruction helps children learn to read: evidence from the National Reading Panel's meta-analysis. Reading Research Quarterly, 36(3), 250-287.
• Melby-Lervåg, M., Lyster, S. A. H. ve Hulme, C. (2012). Phonological skills and their role in learning to read: a meta-analytic review. Psychological Bulletin, 138(2), 322-352.
• Millî Eğitim Bakanlığı. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (Mevzuat Bilgi Sistemi).