Kambur oturan her çocukta omurga sorunu yoktur; bazı omurga eğrilikleri ise duruşla ilgisizdir. Çocuklarda postürü, skolyozu, kifozu ve düztabanı veliler için ayrı ayrı anlattık.
Postür bozukluğu: alışkanlıktan kaynaklanan ve yapısal duruş sorunları
Postür, vücudun oturur, ayakta durur ya da hareket ederken aldığı duruştur. Halk arasında "postür bozukluğu" denince çoğu zaman kambur oturmak, omuzların öne düşmesi ya da başın ekrana doğru uzanması anlaşılır. Bunların büyük bölümü alışkanlıkla ilgilidir; çocuk istediğinde dik durabilir ve uygun hareketle düzelir.
Skolyoz, Scheuermann kifozu ya da sert düztaban gibi durumlar ise yapısaldır: omurganın ya da ayağın kendisinde bir farklılık vardır ve "dik dur" uyarısıyla geçmez. Bu ikisini ayırmak, gereksiz kaygıdan da, geç kalınmış bir tanıdan da korur.
Alışkanlığa bağlı duruş, istenince düzelir
Skolyoz duruş bozukluğundan kaynaklanmaz
Tarama öne eğilme testiyle, tanı röntgenle
Küçük çocukta esnek düztaban çoğunlukla normaldir
Hareketli yaşam, tek bir egzersizden önemlidir
Kararı çocuk ortopedisi ya da fizik tedavi hekimi verir
Postür nedir, iyi bir duruş neye benzer?
Omurga yandan bakıldığında düz bir çubuk değildir. Boyunda ve belde öne doğru hafif bir çukurluk (lordoz), sırtta ise arkaya doğru hafif bir yuvarlaklık (kifoz) bulunur. Bu eğrilikler doğaldır; yükü dağıtır ve yürürken gelen sarsıntıyı yumuşatır. Önden ya da arkadan bakıldığında ise omurga düz görünmelidir.
"Mükemmel duruş" diye tek bir kalıp yoktur. İyi bir duruş, kişinin uzun süre yorulmadan koruyabildiği ve kolayca değiştirebildiği duruştur. Saatlerce kıpırdamadan dimdik oturmak da, saatlerce aynı kambur pozisyonda kalmak da vücudu yorar. Bugünkü yaklaşım "doğru pozisyonu bul ve orada kal" değil, sık sık pozisyon değiştirmektir.
Çocuklarda kötü duruşun nedenleri nelerdir?
Uzun ekran süresi, boyuna uygun olmayan masa ve sandalye, yorgunluk, hareketsizlik ve gövde kaslarının yeterince çalışmaması alışkanlığa bağlı duruşun sık görülen nedenleridir. Hızlı boy uzaması dönemlerinde de çocuk bir süre "dağınık" görünebilir. Utangaçlık ya da boyunun uzun olmasından rahatsız olma gibi duygusal etkenler de omuzların öne düşmesine yol açabilir.
Bazı çocuklarda ise duruş farklılığı başka bir durumun işaretidir: kas tonusunun düşük olması, eklemlerin aşırı esnekliği, bacak boyu farkı, görme ya da işitme sorunu nedeniyle başı bir yana eğme gibi. Kas hastalıkları ve serebral palsi gibi nörolojik durumlarda omurga eğriliği gelişme riski daha yüksektir; bu çocuklar hekimleri tarafından düzenli izlenir.
Ağır okul çantası omurgayı bozar mı?
Ağır çanta sırt ve omuz ağrısına, yorgunluğa ve yürürken öne eğilmeye yol açabilir. Ancak araştırmalar ağır çantanın skolyoza neden olduğunu göstermiyor. Çantanın ağırlığı için kaynaklarda farklı oranlar önerilir; tek bir kesin sınır yoktur. Pratik ölçü şudur: çocuk çantayı taşırken belirgin biçimde öne eğiliyorsa, ağrıdan yakınıyorsa ya da omuzlarında iz kalıyorsa çanta ağırdır. İki askıyı birlikte takmak, askıları çanta sırta yakın duracak şekilde ayarlamak ve yalnızca o günün kitaplarını koymak işe yarar.
Çocuklarda en sık konuşulan duruş ve omurga durumları
Bazıları gelişimin olağan bir parçasıdır, bazıları hekim izlemi gerektirir. Ayrımı muayene yapan hekim koyar.
Alışkanlığa bağlı duruş
Omuzların öne düşmesi, başın öne uzanması, kambur oturma. Çocuk istediğinde dik durabilir; hareket ve ortam düzenlemesiyle düzelir.
Skolyoz
Omurganın yana eğrilmesi ve kendi ekseninde dönmesi. Yapısal skolyoz duruşla geçmez; hekim izlemi gerekir.
Kifoz
Sırttaki yuvarlaklığın artması. Alışkanlığa bağlı olanı esnektir; Scheuermann hastalığında ise omurlar kama biçimindedir ve sert bir kamburluk görülür.
Lordoz
Beldeki çukurluğun artması. Küçük çocuklarda karnın önde, belin çukur görünmesi çoğunlukla normaldir ve büyüdükçe azalır.
Düztaban
Ayak tabanındaki kavsin basarken kaybolması. Parmak ucunda yükselince kavsi geri gelen esnek düztaban küçük çocuklarda olağandır.
Eğik boyun ve baş eğikliği
Bebeklikte boyun kasındaki kısalığa bağlı olabilir; daha büyük çocukta görme ya da işitme nedenli baş eğme de araştırılır.
Skolyoz nedir, nasıl fark edilir?
Skolyoz, omurganın arkadan bakıldığında yana doğru eğrilmesi ve buna omurların kendi etrafında dönmesinin eşlik etmesidir. En sık görülen türü, nedeni bilinmeyen ve genellikle 10 yaşından sonra, ergenlikteki hızlı büyüme döneminde ortaya çıkan ergen idiyopatik skolyozdur. Kız çocuklarında eğriliğin ilerleme olasılığı daha yüksektir. Ailede skolyoz olması riski artırır.
Skolyoz çoğunlukla ağrı yapmaz; bu yüzden aileler genellikle görünümdeki farkla fark eder. Şu işaretlere bakın:
Omuzlardan birinin daha yüksek durması
Kürek kemiklerinden birinin daha belirgin çıkması
Bel boşluklarının, yani kolla gövde arasındaki aralığın iki yanda farklı olması
Kalçanın bir yana kaymış görünmesi, giysilerin eğik durması
Yapısal ve fonksiyonel skolyoz farkı
Yapısal skolyozda eğrilik omurganın kendisindedir; çocuk öne eğildiğinde ya da yattığında kaybolmaz. Fonksiyonel skolyozda ise omurga sağlamdır, eğrilik başka bir nedene bağlıdır: bacak boyu farkı, ağrıdan kaçınmak için alınan pozisyon ya da kas spazmı gibi. Neden ortadan kalkınca eğrilik de düzelir. Ayrımı hekim muayene ve gerekirse röntgenle yapar.
Öne eğilme testi nedir?
Hekimlerin ve okul sağlığı taramalarının kullandığı basit bir yöntemdir (Adams testi). Çocuk ayakları bitişik, dizleri düz şekilde öne eğilir, kollar serbestçe sarkar. Arkadan bakıldığında sırtın ya da belin bir yanında kabarıklık görülürse bu, omurların dönmesine işaret edebilir. Evde gözlem için fikir verir, ancak tanı koydurmaz: test olumsuz görünen hafif bir eğrilik olabileceği gibi, olumlu görünen her çocukta da skolyoz çıkmaz.
Skolyoz şüphesinde izlenen yol
Eğriliğin derecesi kadar çocuğun ne kadar daha büyüyeceği de kararı etkiler. Bu yüzden izlem çoğunlukla büyüme bitene kadar sürer.
Fark etmeAile, okul taraması ya da çocuk doktoru omuz, kürek kemiği veya bel farkını görür.
MuayeneÇocuk ortopedisi ya da fizik tedavi hekimi öne eğilme testi ve ayrıntılı muayene yapar.
Röntgen ve Cobb açısıAyakta çekilen omurga grafisinde eğriliğin açısı ölçülür; 10 derecenin üzerindeki yapısal eğrilik skolyoz olarak tanımlanır.
PlanAçıya ve kalan büyümeye göre aralıklı izlem, korse ya da ileri eğriliklerde cerrahi seçenekleri konuşulur.
Düzenli kontrolHekimin belirlediği aralıklarla muayene ve gerekirse yeni grafi; büyüme bitene kadar takip.
Skolyozda egzersiz ve korse ne işe yarar?
Hafif eğriliklerde çoğu zaman yalnızca izlem yeterlidir. Büyümesi süren ve eğriliği belirli bir derecenin üzerinde olan çocuklarda hekim korse önerebilir; korsenin amacı eğriliği düzeltmek değil, büyüme süresince ilerlemesini yavaşlatmaktır ve günde önerilen saat kadar takıldığında etkilidir. İleri derecedeki eğriliklerde cerrahi seçenek konuşulur.
Skolyoza özgü egzersiz programları (Schroth gibi) bazı çocuklarda korse ya da izlemle birlikte kullanılır; eğriliğin ilerlemesini önlemedeki etkileri konusunda kanıtlar sınırlıdır ve çalışmalar sürmektedir. Bu programlar hekimin planına eklenen bir destek olarak, alanında eğitimli bir fizyoterapistle yapılmalıdır. Sıradan sporlar ve egzersiz skolyozlu çocuk için yasak değildir; aksine genel kondisyonu ve kendine güveni destekler.
Kamburluk (kifoz) ne zaman önemlidir?
Ergenlerde en sık görülen kamburluk alışkanlığa bağlıdır: çocuk dik durmaya çalıştığında ya da yüzüstü yatıp başını kaldırdığında yuvarlaklık azalır. Scheuermann kifozu ise genellikle ergenlikte, daha çok erkek çocuklarda ortaya çıkar; kamburluk serttir, istenince düzelmez ve sırt ağrısı eşlik edebilir. Röntgende omurların kama biçiminde olduğu görülür. Bu ayrım için hekim muayenesi gerekir.
Düztaban için özel ayakkabı gerekir mi?
Bebekler ve küçük çocuklar ayak tabanında yağ dokusu ve esnek bağlar nedeniyle çoğunlukla düztaban görünür. Kavis çocukluk boyunca yavaş yavaş belirginleşir. Çocuk parmak ucunda yükseldiğinde kavis ortaya çıkıyor, ayak ağrısız ve hareketleri rahatsa buna esnek düztaban denir ve genellikle tedavi gerektirmez. Ağrısız esnek düztabanda özel ayakkabı ya da tabanlığın kavsi kalıcı olarak oluşturduğunu gösteren kanıt yoktur; yalın ayak yürümek ve aktif oyun yeterlidir.
Ayak sert ve parmak ucunda yükselince kavis gelmiyorsa, tek ayakta belirginse, ağrı, sık burkulma ya da yürüyüşte belirgin farklılık varsa çocuk ortopedisi değerlendirmesi gerekir.
Evde ve okulda
İyi duruşu destekleyen günlük alışkanlıklar
Çocuğa sürekli "dik dur" demek genellikle işe yaramaz, hatta hareketi bir yük gibi göstermeye başlar. Ortamı ve günü düzenlemek daha etkilidir.
Boyuna uygun masa ve sandalyeAyaklar yere ya da bir basamağa tam basmalı, dirsekler masada rahatça durmalı.
Sık molaDers ya da ekran başında yarım saatte bir kalkıp kısa bir hareket molası verin.
Ekranı göz hizasına yaklaştırınTableti kucağa değil, bir dayanağa koymak başın öne düşmesini azaltır.
Her gün hareketOyun parkı, yüzme, bisiklet, tırmanma gibi gövde kaslarını çalıştıran etkinlikler.
Çantayı iki omzaYalnızca o günün kitapları; ağır eşyalar sırta en yakın bölmeye.
Uyku düzeniOrta sertlikte bir yatak ve boynu nötr tutan bir yastık; tek bir doğru model yoktur.
Postür egzersizleri işe yarar mı?
Düzenli fiziksel etkinlik gövde kaslarını güçlendirir, dayanıklılığı artırır ve çocuğun kendi bedenini fark etmesine yardım eder. Alışkanlığa bağlı duruş farklılığında, ağrıyla birlikte olan durumlarda ve uzun süre oturan çocuklarda faydalıdır. Ancak egzersizlerin yapısal bir eğriliği düzelttiği söylenemez; skolyoz, Scheuermann kifozu ya da sert düztaban varsa egzersiz hekimin planına eklenen bir destektir.
İnternetteki yetişkin egzersiz listelerini çocuğa aynen uygulamak yerine çocuğun sevdiği bir sporu bulmak çoğu zaman daha kalıcı sonuç verir. Belirli bir ağrı ya da tanı varsa egzersizler bir fizyoterapistle, çocuğun yaşına ve durumuna göre planlanmalıdır.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Omuz, kürek kemiği ya da bel boşluğunda belirgin ve kalıcı bir asimetri fark ettiğinizde
Öne eğildiğinde sırtın bir yanında kabarıklık görüldüğünde
İstenince düzelmeyen sert bir kamburluk olduğunda
Sırt ağrısı sürekli hale geldiğinde, geceleri uyandırdığında ya da ateş, kilo kaybı ile birlikte olduğunda
Bacaklarda uyuşma, güçsüzlük ya da yürüyüşte değişiklik olduğunda
Düztabana ağrı, sertlik ya da sık burkulma eşlik ettiğinde
Hareket gelişimi geri kalan çocuklarda duruş nasıl desteklenir?
Kas tonusu düşük, dengesi zayıf ya da motor gelişimi gecikmiş çocuklarda duruş, oturma ve ayakta durma becerileriyle birlikte ele alınır. Gövde kontrolünü güçlendiren oyunlar, doğru oturma düzeni ve günlük işlere katılım bu çalışmaların merkezindedir. Büyük kas hareketlerinin yaşlara göre gelişimini kaba motor becerileri yazımızda, elle tedavi yöntemlerinin yerini ve sınırlarını manuel terapi yazımızda anlattık.
Yalnız Sincan şubemizde, fizyoterapistimizle ücretli olarak yürütülen fizik tedavi ve rehabilitasyon programı denge, duruş ve hareket becerilerini çocuğun günlük hedefleri üzerinden çalışır. Eğrilik açısını izlemek, korse ya da ameliyat kararını vermek ise çocuğun hekiminin işidir. Öz bakım ve oturma düzeniyle ilgili güçlüklerde ergoterapi de değerlendirilebilir.
Kaynaklar
Scoliosis Research Society: skolyozun 10 derece ve üzerindeki Cobb açısıyla tanımlanması, tanıda ayakta omurga grafisi
Weinstein S. L. ve ark., "Adolescent idiopathic scoliosis", The Lancet, 2008: ergen idiyopatik skolyozun ergenlikte ortaya çıkması, kızlarda ilerleme olasılığının yüksekliği, aile öyküsü
US Preventive Services Task Force, "Screening for Adolescent Idiopathic Scoliosis", JAMA, 2018: öne eğilme testiyle taramanın yeri ve sınırlılıkları
Weinstein S. L. ve ark., "Effects of Bracing in Adolescents with Idiopathic Scoliosis", New England Journal of Medicine, 2013: korsenin büyüme süresince eğriliğin ilerlemesini azaltması ve günlük takılma süresiyle etkisinin artması
Negrini S. ve ark., "2016 SOSORT guidelines: orthopaedic and rehabilitation treatment of idiopathic scoliosis during growth", Scoliosis and Spinal Disorders, 2018: izlem, korse ve skolyoza özgü egzersizlerin yeri
Wenger D. R. ve ark., "Corrective shoes and inserts as treatment for flexible flatfoot in infants and children", Journal of Bone and Joint Surgery, 1989: özel ayakkabı ve tabanlığın esnek düztabanda kavsi oluşturmaması
Hayır. En sık görülen skolyoz türü olan ergen idiyopatik skolyozun nedeni tam bilinmiyor; kötü oturma, ağır çanta ya da tek omuzda çanta taşıma bu eğriliğe yol açmaz. Kambur oturmak sırt ve boyun ağrısına, yorgunluğa yol açabilir ve alışkanlığa bağlı bir kamburluk yaratabilir; ancak bu tablo istenince düzelir ve yapısal skolyozdan farklıdır.
Skolyoz evde nasıl anlaşılır?
Çocuğu arkadan gözleyerek omuz yüksekliklerine, kürek kemiklerine ve bel boşluklarına bakabilirsiniz. Öne eğilme testinde sırtın bir yanında kabarıklık görülmesi de bir işarettir. Bunlar yalnızca şüphe uyandırır; skolyoz tanısı hekim muayenesi ve ayakta çekilen röntgenle konur, eğriliğin derecesi Cobb açısıyla ölçülür.
Skolyoz egzersizle düzelir mi?
Yapısal skolyozu egzersizle tamamen düzeltmek beklenmez. Hafif eğriliklerde çoğu zaman izlem yeterlidir; büyümesi süren çocuklarda hekim korse önerebilir. Skolyoza özgü egzersiz programları bazı çocuklarda izlem ve korseye destek olarak kullanılır, ancak ilerlemeyi önlemedeki etkileri konusunda kanıt sınırlıdır. Spor yapmak serbesttir ve genel sağlık için yararlıdır.
Çocuğumun ayağı düztaban, tabanlık kullanmalı mı?
Küçük çocuklarda ağrısız esnek düztaban çoğunlukla normal gelişimin bir parçasıdır ve kavis yıllar içinde belirginleşir. Bu durumda tabanlık ya da özel ayakkabının kavsi oluşturduğunu gösteren kanıt yoktur. Ayak sertse, ağrı, sık burkulma ya da tek taraflı belirgin düztaban varsa çocuk ortopedisi değerlendirmesi gerekir.
Okul çantası en fazla kaç kilo olmalı?
Çoğu kaynak çantanın çocuğun vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 10 ile 15'ini geçmemesini öneriyor; 30 kilo bir çocuk için bu 3 ile 4,5 kilo eder. Bu kesin bir sınır değil, bir ölçüdür. Pratikte çocuğun çantayı taşırken öne eğilmesi, omuzlarında iz kalması ya da sırt ağrısından yakınması çantanın ağır olduğunu gösterir. Yalnızca o günün kitaplarını koymak, iki askıyı birlikte takmak ve ağır eşyaları sırta yakın bölmeye yerleştirmek yükü azaltır.
Kamburluk ne zaman tedavi gerektirir?
Çocuk dik durmaya çalıştığında düzelen kamburluk genellikle alışkanlığa bağlıdır ve hareketli yaşamla, ortam düzenlemesiyle iyileşir. İstenince düzelmeyen sert bir kamburluk, sırt ağrısı ya da hızlı ilerleme varsa Scheuermann kifozu gibi yapısal bir durum açısından çocuk ortopedisi veya fizik tedavi hekimi değerlendirmesi gerekir.
Postür bozukluğu için hangi doktora gidilir?
İlk adım çocuk doktorudur. Omurga eğriliği, sert kamburluk ya da ayak deformitesi şüphesinde çocuk ortopedisi veya fiziksel tıp ve rehabilitasyon bölümüne yönlendirme yapılır. Kas tonusu ya da hareket gelişimiyle ilgili bir sorun düşünülüyorsa çocuk nörolojisi de sürece katılabilir. Egzersiz ve hareket programları hekimin planına göre fizyoterapistle yürütülür.