Kitap seven çocuk, kitapla erken ve keyifli karşılaşan çocuktur. Bebeklikten ilkokula kadar evde neler yapabileceğinizi, sesli ve etkileşimli okumanın nasıl yapıldığını ve ekranla kitap arasındaki dengeyi anlattık.
Okuma alışkanlığı düzenli okuma anlarıyla kazanılır
Okuma alışkanlığı tek bir kararla kazanılmaz. Çocuğun kucağınızda dinlediği masallar, raftan kendi seçtiği kitaplar, akşam yemeğinden sonra herkesin bir köşede okuduğu yarım saat birikerek bu alışkanlığa dönüşür.
Araştırmalar, okul öncesinde düzenli olarak kitap okunan çocukların daha zengin bir kelime dağarcığıyla okula başladığını gösteriyor. Asıl kazanç ise rakamlarda değil, çocuğun kitabı sevdiği biriyle geçirilen güzel bir zamanla ilişkilendirmesindedir.
Kitapla tanışma bebeklikte, sesli okumayla başlar
Okurken soru sormak dinlemekten daha çok kazandırır
Ailenin okuduğunu görmek en güçlü örnektir
Kitaplar çocuğun uzanabileceği yerde durmalıdır
Ekran süresi yaşa göre sınırlanmalı ve planlanmalıdır
Baskı ve büyük ödüller isteği söndürür
Okuma alışkanlığı çocuğa ne kazandırır?
Çocuk kitaplarındaki dil, günlük konuşmamızdan daha zengindir. Evde pek kullanmadığımız sözcükler, uzun ve bağlaçlı cümleler, farklı duyguların adları kitaplar aracılığıyla çocuğun dünyasına girer. Bu sözcük birikimi, ilkokulda okuduğunu anlamanın temelini oluşturur.
Kitap dinleyen çocuk aynı zamanda bir öyküyü baştan sona takip etmeyi, olayları sıraya koymayı, neden ile sonucu ilişkilendirmeyi öğrenir. Başka bir çocuğun korkusunu, kıskançlığını ya da sevincini okumak, kendi duygularını tanımasına ve adlandırmasına yardımcı olur. Hayal gücü, dikkat süresi ve dinleme becerisi de bu süreçte birlikte gelişir.
Ne zaman başlamalı?
Mümkün olan en erken zamanda. Yenidoğan bir bebek sözcükleri anlamaz ama anne babasının sesini, ritmini ve yüzünü izlemekten hoşlanır. Birkaç aylıkken kalın sayfalı, kontrastı yüksek resimli kitaplara bakmak; bir yaşına doğru resimdeki nesneleri adlandırmak; iki yaşında aynı kitabı defalarca istemek gelişimin doğal parçalarıdır. Çocuk henüz okumayı bilmediği yıllarda bile okuma alışkanlığı kurulmaya başlar.
Yaşa göre okuma nasıl değişir?
Yaş aralıkları kabaca verilmiştir. Gelişimi farklı ilerleyen çocukta yaşa değil çocuğun bugünkü dil ve dikkat düzeyine bakın.
0-1 yaşKalın sayfalı, büyük resimli kitaplar. Okumak kadar resmi gösterip adını söylemek ve sesinizle oynamak önemlidir.
1-3 yaşKısa, tekrarlı, tekerlemeli metinler. Çocuk sayfayı kendisi çevirir, bildiği resmi gösterir, sözcükleri tamamlar.
3-6 yaşOlay örgüsü olan resimli öyküler, bilgi kitapları. Okurken sorular, tahminler ve öyküyü yeniden anlatma devreye girer.
İlk okurBirinci ve ikinci sınıfta kısa, büyük puntolu kitaplar. Çocuk bir sayfa, siz bir sayfa okuyabilirsiniz.
Bağımsız okurBölümlü kitaplar, dizi kitaplar, dergiler. Sesli okumaya yine de devam edin; dinleme düzeyi okuma düzeyinin önündedir.
Sesli okuma nasıl yapılır?
Sesli okumanın tek bir doğru yolu yoktur, ama bazı küçük ayrıntılar farkı büyütür:
Çocuğun resimleri görebileceği biçimde, yan yana ya da kucakta oturun.
Karakterlere farklı sesler verin, heyecanlı yerlerde yavaşlayın, sessiz yerlerde fısıldayın.
Metni kelimesi kelimesine okumak zorunda değilsiniz; küçük çocukta resmi anlatmak da okumadır.
Çocuk sıkılınca bırakın. Yarım kalan bir kitap, zorla bitirilen bir kitaptan iyidir.
Aynı kitabı tekrar tekrar okumak isterse okuyun. Tekrar, dil öğreniminin en güçlü araçlarından biridir.
Etkileşimli okuma nedir?
Çocuk gelişimi alanında diyalojik okuma adıyla bilinen bu yaklaşımda yetişkin okur, çocuk dinler düzeni değişir; çocuk öykünün anlatıcılarından biri olur. 1980'lerin sonunda Amerika'da geliştirilen ve sonrasında pek çok çalışmada sınanan yöntem, özellikle okul öncesi çocuklarda kelime dağarcığını ve ifade edici dili desteklemesiyle bilinir.
Yöntemin temel döngüsü dört adımdan oluşur. Yetişkin bir soruyla çocuğu konuşmaya davet eder, çocuğun cevabını takdir eder, cevabı bir iki sözcükle zenginleştirip geri söyler ve çocuğun bu genişletilmiş cümleyi tekrar etmesini ister. Örneğin çocuk resimdeki kediyi gösterip "kedi" dediğinde siz "Evet, sarı bir kedi uyuyor" dersiniz; çocuk da "sarı kedi uyuyor" diye tekrarlar.
Okurken sorulabilecek soru türleri
Etkileşimli okumada kullanılan soru türlerinden beşini ve bunlara eklediğimiz tahmin sorusunu örneklerle sıraladık. Her sayfada bir iki soru yeterlidir; okumayı sınava çevirmeyin.
Tamamlama
Bildiği bir cümlenin sonunu boş bırakın. "Tavşan koştu, koştu ve…" Tekerlemeli kitaplarda çok işe yarar.
Hatırlama
Okunan bölümü hatırlatan sorular sorun. "Ayıcık en başta neyi kaybetmişti?"
Açık uçlu
Resmi anlatmasını isteyin. "Bu sayfada neler oluyor, anlatır mısın?" Tek kelimelik cevabın önünü açar.
Kim, ne, nerede
Resimdeki nesnelere ve kişilere dair sorular sorun. Yeni sözcükleri tanıtmanın en kolay yolu budur.
Hayatla bağlama
Öyküyü çocuğun yaşantısına bağlayın. "Sen de parka gittiğinde salıncağa binmiştin, hatırlıyor musun?"
Tahmin
Sayfayı çevirmeden önce ne olacağını sorun. Çocuk öykünün mantığını kurmaya başlar.
Evde okuma ortamı nasıl kurulur?
Kitapları görünür kılın
Kitapların kapakları görünecek biçimde, çocuğun boyuna uygun alçak bir rafta ya da sepette durması onları oyuncak kadar ulaşılabilir kılar. Salonda, yatak odasında, hatta arabada birkaç kitap bulundurmak; boş anlarda elinin kitaba gitmesini kolaylaştırır. Bir köşeye minder ve iyi bir ışık koymak o köşeyi "okuma yeri" hâline getirir.
Rutin oluşturun
Her gün aynı saatte okunan kitap, çocuk için diş fırçalamak kadar doğal bir alışkanlığa dönüşür. Uyku öncesi en yaygın seçenektir çünkü günün sakinleşme anına denk gelir. Kahvaltı sonrası, banyo sonrası ya da servisten indikten sonraki on dakika da aynı işi görebilir. Önemli olan süre değil düzenliliktir.
Örnek olun
Çocuklar kendilerine söyleneni değil, yetişkinlerin yaptığını taklit eder. Evde anne babanın kitap, gazete ya da dergi okuduğunu gören çocuk okumayı yetişkin dünyasının doğal bir parçası olarak algılar. Ailece okuma saati koymak, televizyonun ve telefonların kapalı olduğu kısa bir zaman dilimi yaratmanın da iyi bir yoludur.
Seçme hakkı tanıyın
Kitapçıda ya da kütüphanede seçimi çocuğa bırakmak, onun okuduğu kitaba sahip çıkmasını sağlar. Dinozorlar, araçlar, hayvanlar ya da uzay gibi ilgi alanları okuma için en güçlü kapıdır. Çizgi roman, bilmece kitabı, bilgi kitabı ve dergi de okumadır; yalnız öykü kitabı okumak zorunlu değil. Mahallenizdeki halk kütüphanesine birlikte üye olmak ise hem kitap çeşitliliğini artırır hem de kitabı evin dışındaki bir dünyaya taşır.
Ekran ve kitap
Teknolojiyle denge nasıl kurulur?
Ekranlar günlük yaşamın bir parçasıdır; amaç onları planlı kullanmaktır. Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Pediatri Akademisi'nin önerileri yaşa göre şöyle özetlenebilir.
İki yaşından önceUzaktaki aileyle yapılan görüntülü konuşmalar dışında ekran önerilmez.
İki ile beş yaş arasıGünde bir saati aşmayan, yaşa uygun içerik; mümkünse yetişkinle birlikte izlenmeli.
Okul çağındaUyku, hareket, ödev ve aile zamanı önce planlanır, ekran kalan zamana yerleştirilir.
Yatak odası ekransızYatmadan önceki saat ekransız geçerse uyku öncesi kitaba yer açılır.
Ekranı köprü yapınSevdiği bir çizgi filmin kitabını bulun, izlediği belgeseli kütüphanede bir bilgi kitabıyla sürdürün.
Sesli kitap da okumadırDinlenen öykü, özellikle okumakta zorlanan çocukta edebiyatla bağı korur.
Çocuğum kitap okumak istemiyor, ne yapmalıyım?
Önce nedenini anlamaya çalışın. Kitap çocuğun okuma düzeyine göre çok mu zor, konusu ilgisini çekmiyor mu, okuma bir ceza ya da ödev gibi mi sunuluyor? Okul çağındaki bir çocuk okurken çok yoruluyor, kelimeleri tahmin ediyor ya da harfleri karıştırmayı sürdürüyorsa sorun istekte değil beceride olabilir; bu durumda okuma güçlüğü açısından bir değerlendirme yaptırmak gerekir.
İsteği yeniden uyandırmak için şunları deneyebilirsiniz:
Okumayı oyunla birleştirin: kitaptaki karakterlerle sessiz sinema, kelime türetme, isim-şehir, tabu gibi oyunlar okumayı eğlenceye bağlar.
Öyküyü canlandırın: bir sahneyi oyuncaklarla ya da kostümle birlikte oynayın, sonunu değiştirin.
Kendi kitabını yaptırın: fotoğraflar ya da çizimlerle çocuğun kendi hayatından küçük bir kitap hazırlayın, metni birlikte yazın.
Günlük ya da mektup yazmayı teşvik edin: okumayla yazma birbirini besler.
Siz okumaya devam edin: çocuk okumayı öğrendi diye sesli okumayı bırakmayın.
Ödül işe yarar mı?
Okunan her kitap için çıkartma ya da küçük bir takdir başlangıçta motivasyon sağlayabilir. Ancak ödül büyür ve sıklaşırsa çocuk kitaba değil ödüle odaklanır; ödül bittiğinde okuma da biter. Takdiri çabaya yöneltin, ödülü zamanla seyrekleştirin ve okumanın kendisini ödüllendirici kılmaya çalışın: yeni bir kitap seçmek, kütüphaneye gitmek ya da bir bölüm daha okumak çoğu çocuk için yeterli ödüldür.
Özel gereksinimli çocukta okuma alışkanlığı
Okuma alışkanlığı her çocuk için mümkündür, yalnızca yöntem uyarlanır.
Dil gelişimi gecikmiş çocuklarda kısa, tekrarlı metinler ve etkileşimli okuma özellikle değerlidir. Kitap, geç konuşan çocukta yeni sözcüklerin en doğal kaynağıdır; dil ve konuşma terapisinde çalışılan sözcükler evde kitapla pekiştirilebilir.
Otizmi olan çocuklarda çocuğun yoğun ilgi alanlarına dair kitaplar, gerçek fotoğraflı sayfalar ve öngörülebilir, tekrarlı metinler ilgiyi artırır. Bir rutini ya da yeni bir durumu anlatan kısa sosyal öyküler de kitap biçiminde hazırlanabilir.
Okuma güçlüğü olan çocuklarda okuma çalışması ile keyif için okuma ayrı tutulmalıdır. Çocuk kendi okuyabildiği kısa metinleri okurken, yaşına uygun zengin öyküleri sesli kitap ya da birlikte okuma yoluyla dinlemeye devam etmelidir.
Dikkati çabuk dağılan çocuklarda kısa oturumlar, hareketli okuma (öyküyü canlandırarak) ve sayfa sayısı az kitaplar başlangıç için uygundur.
Okul öncesi dönemde hangi kitapları seçebileceğinize dair önerilerimizi kitap önerileri yazımızda topladık.
Kaynaklar
American Academy of Pediatrics, Council on Early Childhood, "Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice", Pediatrics, 2014: bebeklikten itibaren her gün sesli okuma önerisi
Bus A. G., van IJzendoorn M. H., Pellegrini A. D., "Joint book reading makes for success in learning to read: A meta-analysis on intergenerational transmission of literacy", Review of Educational Research, 1995: okul öncesinde birlikte kitap okumanın dil gelişimi ve okumaya hazırlıkla ilişkisi
Whitehurst G. J. ve ark., "Accelerating language development through picture book reading", Developmental Psychology, 1988: diyalojik (etkileşimli) okumanın geliştirilmesi ve okul öncesi çocukta ifade edici dile etkisi
Mol S. E., Bus A. G., de Jong M. T., Smeets D. J. H., "Added value of dialogic parent–child book readings: A meta-analysis", Early Education and Development, 2008: etkileşimli okumanın kelime dağarcığına katkısı
American Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media, "Media and Young Minds", Pediatrics, 2016: küçük yaşta görüntülü konuşma dışında ekrandan kaçınma, 2-5 yaşta günde en çok bir saat ve yetişkinle birlikte izleme
Dünya Sağlık Örgütü, "Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age", 2019: iki yaşından önce ekran önerilmemesi, sonrasında süre sınırı ve birlikte kitap okumanın teşviki
Okuma alışkanlığı üzerine ailelerin merak ettikleri
Bebeğe kitap okumak gerçekten işe yarar mı?
Evet. Bebek sözcükleri anlamasa da sesinizi, tonlamanızı ve yüzünüzü izler; ortak dikkat, yani aynı şeye birlikte bakma becerisi bu anlarda gelişir. Resimleri gösterip adlandırmak ilk sözcüklerin temelini atar. Kitapla geçen bu kısa zamanlar ilerideki okuma alışkanlığının da ilk adımıdır.
Çocuğum aynı kitabı sürekli okumamı istiyor, sorun var mı?
Hayır, bu okul öncesi çocuklar için çok olağandır ve yararlıdır. Tekrar dinlenen kitapta çocuk sözcükleri ve cümle yapılarını pekiştirir, olayları önceden kestirebilmenin güvenini yaşar ve zamanla metni sizinle birlikte söylemeye başlar. Arada yeni kitaplar önermek yeterlidir; tekrar isteğini kısıtlamanıza gerek yok.
Günde ne kadar kitap okumalıyız?
Kesin bir süre yoktur. Okul öncesi çocukta her gün en az bir kitabı birlikte okumak iyi bir hedeftir; bu çoğu zaman on beş dakika civarı sürer. Sürenin uzunluğundan çok her gün tekrarlanması ve çocuğun bu zamanı beklediği keyifli bir ana dönüşmesi önemlidir.
Okumayı öğrenen çocuğa hâlâ sesli kitap okumalı mıyım?
Evet. Çocukların dinleyerek anlayabildiği metinler, kendi başlarına okuyabildiklerinden uzun süre daha ileridedir. Sesli okumaya devam etmek, onu kendi okuma düzeyinin üstündeki zengin öykülerle tanıştırır, kelime dağarcığını genişletir ve kitapla kurduğu duygusal bağı korur.
Ekran tamamen yasaklanmalı mı?
Yasak yerine plan önerilir. İki yaşından küçük çocuklarda görüntülü aile konuşmaları dışında ekran önerilmez. İki ile beş yaş arasında günde bir saati aşmayan, yaşa uygun ve mümkünse birlikte izlenen içerik uygundur. Daha büyük çocuklarda uyku, hareket ve aile zamanı korunacak biçimde ekran süresi aileyle birlikte planlanır.
Sesli kitap dinlemek okumanın yerini tutar mı?
Okuma becerisini çalıştırmaz ama okumanın diğer kazanımlarının çoğunu sağlar: kelime dağarcığı, öykü anlama ve hayal gücü. Özellikle okuma güçlüğü olan çocuklarda yaşına uygun kitaplarla bağını koruması açısından değerlidir. Sesli kitabı basılı kitapla birlikte takip ederek dinlemek iki yararı birleştirir.
Çocuk kitap okumak yerine hep resimlere bakıyor, bu normal mi?
Okul öncesinde tamamen normaldir; resimli kitapta resimler öykünün yarısını anlatır. Resimler hakkında sorular sorup öyküyü onun anlatmasını istemek dil gelişimini destekler. Okul çağında da resimlere ağırlık vermek olağandır, ancak çocuk yazıdan belirgin biçimde kaçıyor ve okumakta zorlanıyorsa öğretmeniyle konuşmak gerekir.