Kısaca

Hayatın İçinden Okuma Yazma: günlük yaşam metinleriyle okuma

Okuma yazma, okulda öğrenilen ama asıl evde, sokakta ve markette kullanılan bir beceridir. Çocuk bir kelimeyi kitapta okuyabildiği hâlde aynı kelimeyi bir tabelada tanımıyorsa, beceri henüz hayata taşınmamış demektir.

Günlük yaşamın metinleriyle yapılan çalışma bu boşluğu doldurur. Okumayı yavaş öğrenen, okumaktan çekinen ya da özel eğitim alan çocuklarda ise bu çalışma, okumanın neye yaradığını gösteren en güçlü motivasyon kaynağıdır.

  • Okuma, gerçek bir ihtiyaçla birleşince kalıcı olur
  • Tabela, etiket, liste ve tarif ilk okuma metinleridir
  • Sınıfta öğrenilen evde ve sokakta denenmelidir
  • Okumada zorlanan çocukta özgüven korunmalıdır
  • Aile ve öğretmen aynı hedef üzerinde çalışmalıdır
  • Süren zorlanma için değerlendirme ertelenmemelidir
Öğrencinin renkli küplerle sıra ve örüntü çalışması

Hayatın içinden okuma yazma ne demek?

Eğitimde buna işlevsel okuryazarlık denir: okumayı ve yazmayı günlük bir işi görmek için kullanabilmek. Bir otobüsün nereye gittiğini ön camından okumak, kutunun üzerindeki son kullanma tarihine bakmak, anneye "süt bitti" diye not bırakmak, doğum günü kartına adını yazmak bu becerinin örnekleridir.

Çocuklar okumayı ilk kez çoğunlukla kitaptan değil, çevrelerindeki yazılardan tanır. Okul öncesindeki bir çocuk sevdiği bisküvinin paketini ya da bir mağazanın tabelasını, harfleri bilmeden "okur". Bu, yazının bir şey anlattığını keşfettiği andır ve sonraki öğrenmenin zeminini hazırlar.

Okuma yazma hangi sınıfta oturur?

Türkiye'de çocuklar sesleri birleştirerek okumayı birinci sınıfta öğrenir. Okuma hızı, tonlama ve uzun metni anlama ise ikinci ve üçüncü sınıflarda gelişmeye devam eder. Yani "çözme" birinci sınıfın, "akıcılık ve anlama" sonraki yılların işidir. Birinci sınıfın sonunda hâlâ heceleri birleştiremeyen çocuğu üçüncü sınıfa kadar beklemek doğru olmaz.

Kitap dışındaki metinler neden önemli?

Okul kitabındaki metin, çocuk için çoğu zaman yalnızca bir ödevdir. Market listesindeki "ekmek" kelimesi ise bir işe yarar: doğru okunursa ekmek alınır. Bu küçük fark, öğrenmenin üç yönünü birden güçlendirir.

  • Anlam: Kelime, çocuğun tanıdığı bir nesneye ya da duruma bağlanır. Okunan şeyi anlamak kolaylaşır.
  • Tekrar: Aynı tabelalar, ürünler ve işaretler her gün yeniden karşısına çıkar. Ders saati dışında doğal bir tekrar oluşur.
  • İstek: Okuyunca bir şey olması, çocuğun okumaya yeniden yönelmesini sağlar. Başarıyı somut biçimde yaşar.

Çevremizdeki okuma metinleri

Evin, mutfağın ve sokağın her köşesinde çocuğun okuyabileceği kısa yazılar vardır. Çocuğun düzeyine göre birkaç kelimelik olanlardan başlayın.

  • Mutfaktarif, ürün etiketi
  • Alışverişliste, fiyat, raf yazısı
  • Sokaktabela, durak, otobüs numarası
  • Takvim ve saatgün adları, randevu notu
  • Mesajlaşmanot, kart, kısa mesaj
  • Oyunkutu oyunu kuralları, kart adları

Özel eğitimde neden ayrı bir yeri var?

Özel eğitimin temel sorularından biri genellemedir: çocuğun bir ortamda öğrendiği beceriyi başka bir ortamda, başka bir malzemeyle ve başka kişilerle de kullanabilmesi. Masada kartlarla çalışılan bir kelime, sokağa çıkınca kendiliğinden tanınmayabilir. Bu yüzden öğretim, baştan itibaren gerçek yaşam ortamlarını içine alacak biçimde planlanır.

Zihinsel yetersizliği ya da otizmi olan çocuklarda

Bu çocuklar için okumanın ilk hedefi çoğu zaman uzun metinler değil, güvenliği ve bağımsızlığı artıran kelimelerdir. "Çıkış", "dikkat", "kapalı", "bay", "bayan", "ilaç" gibi sözcükleri ve kendi adını, adresini, telefon numarasını tanımak günlük yaşamda büyük kolaylık sağlar. Gerekirse kelime bir fotoğraf ya da sembolle birlikte öğretilir, sembol zamanla geri çekilir. Okuma programı, çocuğun bireyselleştirilmiş eğitim programında bu işlevsel hedeflere yer verir.

Okuma güçlüğü yaşayan çocuklarda

Disleksisi olan bir çocuk için uzun ders kitabı sayfaları yorucu ve yıpratıcıdır. Kısa, anlamlı ve gerçek bir işe yarayan metinler, harf-ses çalışmalarının dışında da okuma pratiği yapmasını sağlar ve okumayla kurduğu ilişkiyi onarır. Yöntemin kendisini, yani seslerden heceye ve cümleye giden yolu, ses temelli okuma yazma yazımızda ayrıntılı anlattık.

Günlük metinlerle çalışma nasıl planlanır?

Örnek olarak market listesi. Aynı adımlar tarif, tabela ya da oyun kuralı için de uygulanabilir.

  1. Birlikte planlayın Evde neyin bittiğine birlikte bakın. Çocuk söylesin, siz yazın; sonra listeyi birlikte okuyun.
  2. Çocuk yazsın Düzeyine göre bir iki kelimeyi o yazsın. Gerekirse kelimenin yanına küçük bir resim çizin.
  3. Markette okuyun Listedeki kelimeyi raf yazısında ya da ürün paketinde bulmasını isteyin.
  4. İşaretleyin Alınan ürünün üstünü kendisi çizsin. Listenin kısalması somut bir başarı duygusu verir.
  5. Evde anlatın Akşam listeye bakıp ne alındığını anlatsın. Okunan kelime böylece bir kez daha tekrar edilir.

Okumada zorlanan çocuk neler yaşar?

Sınıfta sesli okuma sırası gelince karnı ağrıyan, ödev saatinde masadan kalkmak için bahane arayan, "ben aptalım" diyen çocuk, okuma güçlüğünün görünmeyen yüzünü gösterir. Yaşıtlarının kolayca yaptığı bir işte tekrar tekrar zorlanmak, çocuğun kendine güvenini zamanla aşındırır.

Okuma güçlüğünün zekâyla ya da çabayla ilgisi olmadığını bilmek bu yüzden önemlidir. Disleksi, beynin yazılı dili işleme biçimindeki farklılıktan kaynaklanan nörogelişimsel bir durumdur. Disleksisi olan çocukların görme, işitme ve genel zihinsel becerileri olağan düzeydedir. Dikkat güçlüğü bazı çocuklarda eşlik edebilir ama disleksinin kendisi değildir; ayrı değerlendirilir.

Okulda en sık görülen işaretler

  • Yaşıtlarına göre belirgin biçimde yavaş, duraksayarak ve yorularak okumak
  • Kelimeyi çözmek yerine ilk hecesinden tahmin etmek, satır ya da kelime atlamak
  • Sesleri ve benzer harfleri ikinci sınıftan sonra da sık karıştırmak
  • Yazarken harf eksiltmek, sıralarını değiştirmek, aynı kelimeyi farklı biçimlerde yazmak
  • Sözlü anlatımda iyi olduğu hâlde yazılı sınavlarda geride kalmak

Yazının kendisi, yani kalem tutma, harf biçimi ve satıra yerleşme belirgin biçimde zorsa disgrafi de değerlendirilir. İki durum sıklıkla birlikte görülür.

Aile ve öğretmen birlikte ne yapabilir?

Çocuğun aldığı sevgi notlarına bağlı olmamalı. Okumakta zorlanan çocuk, evde başarısından bağımsız olarak kabul gördüğünü hissettiğinde okul güçlüğüyle çok daha kolay baş eder.

  • Çabayı fark edin: Sonuç yerine emeği övün. "Bu kelimeyi tek tek seslerine ayırdın, çok güzel çalıştın" gibi somut cümleler kurun.
  • Sorumluluk verin: Listeyi okuma, mektup kutusundaki zarfın kime geldiğine bakma gibi küçük görevler çocuğa işe yaradığını hissettirir.
  • Karşılaştırmayın: Kardeşle ya da sınıf arkadaşıyla kıyaslamak, çocuğun okumaktan daha da uzaklaşmasına yol açar.
  • Öğretmenle aynı yolu izleyin: Okulda hangi seslerin ve yöntemin çalışıldığını sorun; evde farklı bir yöntem denemek çocuğun kafasını karıştırır.
  • Ödülü planlı kullanın: Küçük ödüller başlangıçta isteği artırabilir. Ödülün zamanla seyrekleşmesi ve yerini okumanın kendi keyfine bırakması planlanmalıdır.
Çalışma masası, yazı tahtası ve kitaplık bulunan bireysel eğitim odası

Merkezde süreç

Okuma yazma çalışması nasıl planlanır?

Okuma yazma desteğine gelen her çocuk için çalışma, onu tanımakla başlar. Hedefler çocuğun bugünkü becerisine ve günlük yaşamdaki ihtiyacına göre konur.

  • Ne bildiğini ölçmekHangi sesleri tanıdığı, hangi hecelerde takıldığı, okuduğunu ne kadar anladığı belirlenir.
  • İlgisini tanımakSevdiği oyunlar, yiyecekler, kahramanlar okuma metinlerinin malzemesi olur.
  • Yöntemi seçmekOkulda kullanılan ses temelli yöntem esas alınır, çocuğun ihtiyacına göre adımlar küçültülür.
  • Hayata taşımakDers içinde çalışılan kelimeler tabela, etiket ve listelerle evde de kullanılır.
  • İlerlemeyi izlemekOkuma hızı, doğruluğu ve yazım düzenli aralıklarla ölçülür, plan buna göre güncellenir.
  • KutlamakOkumayı öğrenen çocuklarla düzenlenen okuma bayramı, emeğin görünür olduğu gündür.

Ne zaman değerlendirme istenmeli?

Birinci sınıfın ikinci yarısında sesleri birleştirmekte hâlâ zorlanan, ikinci sınıfta okuma hızı yaşıtlarının çok gerisinde kalan ya da okumaktan belirgin biçimde kaçan bir çocuk için beklemek yerine bir değerlendirme istemek doğru olur. İlk adım işitme ve görme kontrolüdür. Ardından okuma, yazma ve dikkat becerileri ayrıntılı biçimde incelenir; özgül öğrenme güçlüğü değerlendirmesi hangi alt becerilerde desteğe ihtiyaç olduğunu gösterir.

Tanı hastanede konur. Rapor çıktıktan sonra RAM bir eğitsel değerlendirme yapar ve uygun görürse çocuğu özel öğrenme güçlüğü programına yönlendirir; bu derslerin ücretini Millî Eğitim Bakanlığı öder. Raporu olmayan ya da okulda geride kalan çocuklar için ücretli plan kapsamında akademik beceri eğitimi planlanabilir; içeriği ve ücreti ön görüşmede konuşulur.

Evde bugün başlayabileceğiniz küçük alışkanlıklar

  • Buzdolabına haftalık bir yemek listesi asın; çocuk her akşam o günün yemeğini okusun.
  • Yolculukta tabela oyunu oynayın: verilen sesle başlayan bir tabelayı ilk bulan kazansın.
  • Kolay bir tarifi birlikte okuyup uygulayın; malzemeleri çocuk saysın ve okusun.
  • Odasındaki dolap ve kutulara içindekilerin adını yazan etiketler yapıştırın.
  • Akrabalara gönderilecek kısa bir not ya da kartı birlikte yazın.

Bu çalışmalar ders yerine geçmez ama dersi hayata bağlar. Kitap okumayı sevdirmek için önerilerimizi okuma alışkanlığı yazımızda bulabilirsiniz.

Kaynaklar

  • MEB Talim ve Terbiye Kurulu, Türkçe Dersi Öğretim Programı (ilkokul): sesleri birleştirerek okumanın birinci sınıfta ses temelli cümle yöntemiyle öğretilmesi
  • National Reading Panel, "Teaching Children to Read", NICHD, 2000: okuma çözümlemesinden sonra akıcılık ve okuduğunu anlamanın ayrıca gelişmesi
  • International Dyslexia Association: disleksinin nörobiyolojik kökenli, diğer bilişsel becerilere göre beklenmedik bir okuma güçlüğü olduğu
  • American Psychiatric Association, DSM-5-TR, 2022: görme, işitme ve zihinsel yetersizliğin dışlanması; DEHB'nin ayrı bir tanı olması
  • Stokes T. F., Baer D. M., "An implicit technology of generalization", Journal of Applied Behavior Analysis, 1977: öğrenilen becerinin farklı ortam ve kişilere genellenmesi
  • Cooper J. O., Heron T. E., Heward W. L., "Applied Behavior Analysis", Pearson: pekiştirmenin planlı biçimde seyrekleştirilmesi

İlgili yazılar ve sayfalar

Günlük yaşamda okuma yazma üzerine sık sorulanlar

İşlevsel okuryazarlık ne demektir?

Okumayı ve yazmayı günlük bir ihtiyacı karşılamak için kullanabilmektir. Tabela, ürün etiketi, tarif, takvim, kısa not ve mesaj gibi metinleri okuyup anlamak ve basit notlar yazabilmek bu becerinin parçasıdır. Özel eğitimde, çocuğun güvenliğini ve bağımsızlığını artıran kelimeler bu nedenle öncelikli hedefler arasında yer alır.

Okul öncesindeki çocuğum tabelaları okuyor gibi yapıyor, bu okuma mı?

Gerçek anlamda okuma değildir ama çok değerli bir başlangıçtır. Çocuk logoyu ve renkleri tanıyarak tahmin eder; bu, yazının bir anlam taşıdığını keşfettiğini gösterir. Bu merakı destekleyin, tabelayı parmağınızla göstererek okuyun ve harflerin seslerine dikkatini çekin; okul başladığında ses-harf öğrenimi bu temelin üzerine kurulur.

Okumada zorlanan çocuğa okuldan sonra ek ödev vermek doğru mu?

Uzun ek ödevler çoğu zaman çocuğu yorar ve okumaktan uzaklaştırır. Daha verimli olan, kısa ve düzenli çalışmalar ile günlük yaşamın içinde doğal okuma fırsatları yaratmaktır. Okuma güçlüğü süren çocukta ödev miktarını artırmak yerine güçlüğün nedenini değerlendirmek ve uygun bir destek planı kurmak gerekir.

Disleksisi olan çocuk okumayı öğrenebilir mi?

Evet. Erken fark edilip sistemli bir programla desteklendiğinde bu çocukların büyük kısmı okur hâle gelir. Hız konusunda arkadaşlarını yakalamaları zaman alabilir, yazım hataları da bir süre devam edebilir. Sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler ve evde sabırlı bir destek, çocuğun öğrendiklerini gösterebilmesine yardımcı olur.

Ödül vermek okuma isteğini artırır mı?

Başlangıçta küçük ödüller ve sözlü takdir isteği artırabilir. Ancak ödül sürekli ve büyük olursa çocuk okumaya değil ödüle odaklanır. Ödülü zamanla seyrekleştirmek, takdiri çabaya yöneltmek ve okumanın kendisini keyifli kılmak uzun vadede daha işe yarar.

Çocuğum okuma yazmada neden zorlanıyor?

Bunun tek bir nedeni yoktur. Harf seslerini ayırt edip birleştirmekte güçlük, disleksi, dikkat sorunları, fark edilmemiş bir işitme ya da görme sorunu ve okumaya yeterince hazır olmadan başlamak sık rastlanan nedenlerdir; sık devamsızlık ya da yetersiz tekrar fırsatı da etkili olabilir. Nedeni anlamak için önce işitme ve görme kontrol ettirilir, ardından okuma, yazma ve dikkat becerileri ayrıntılı olarak değerlendirilir. Zorlanmayı tembelliğe bağlamadan önce bu değerlendirmeyi yaptırmak gerekir.