Kısaca

Ritmik sayma: sayılar arasındaki düzenin öğretimi

Ritmik sayma, sayıları belli bir aralıkla, örneğin ikişer, beşer ya da onar atlayarak saymaktır. Pek çok çocuk "beş, on, on beş, yirmi" dizisini bir tekerleme gibi ezberler. Ama dizinin ne anlama geldiğini, yani her adımda aynı miktarın eklendiğini kavramadıkça bu ezber başka bir işe yaramaz.

Özel gereksinimli çocuklarda ritmik sayma, sağlam bir sayı kavramının üzerine, somut nesnelerden başlanarak ve küçük adımlarla öğretildiğinde kalıcı olur.

  • Önce birer saymanın ve çokluk kavramının oturması gerekir
  • Onar, beşer ve ikişer sayma genellikle bu sırayla öğretilir
  • Nesneyle başlanır, resme ve sonra rakama geçilir
  • Öğretmen önce gösterir, sonra yardımı yavaş yavaş çeker
  • Kısa ve sık tekrar, uzun oturumlardan daha etkilidir
  • Merdiven, para ve saat en iyi alıştırma ortamlarıdır
Masada sayı kartları ve sıralı olay kartları

Ritmik sayma neden bu kadar önemli?

Ritmik sayma, toplama ile çarpma arasında bir köprüdür. Beşer sayan bir çocuk aslında her adımda beş ekliyordur; dört kez beşer saydığında yirmiye ulaşması, "dört kere beş" işleminin somut karşılığıdır. Bu yüzden ikişer, üçer, dörder saymayı kavramış bir çocuk çarpım tablosunu ezberlemeye çok daha hazır gelir.

Günlük hayatta da sürekli karşımıza çıkar. Çorapları çift çift saymak, beşlik ve onluk paralarla ödeme yapmak, saatin yelkovanını beşer dakika okumak, yumurta kolisindeki yumurtaları saymak hep ritmik saymadır. Özel eğitimde matematiğin asıl amacı da budur: çocuğun bağımsız yaşamda kullanacağı becerileri kazanması.

Ritmik saymadan önce hangi beceriler gelir?

Bir çocuğa ikişer saymayı öğretmeden önce, birer saymayı gerçekten anlamış olup olmadığına bakmak gerekir. Çocuğun 1'den 20'ye kadar sayabilmesi bunun için yeterli değildir. Matematik eğitimi araştırmalarında sayma becerisi birkaç ilkeye ayrılır ve özel eğitimde bunlar ayrı ayrı kontrol edilir:

  • Birebir eşleme. Her nesneye yalnız bir sayı söylenir; hiçbir nesne atlanmaz ya da iki kez sayılmaz. Çocuk nesneye dokunarak ya da bir kenara iterek sayabiliyor mu?
  • Sabit sıra. Sayılar her seferinde aynı sırayla söylenir.
  • Son sayının anlamı. "Kaç tane?" sorusuna çocuk baştan saymadan, son söylediği sayıyla cevap verebiliyor mu? Bu, çokluk kavramının yerleştiğini gösterir.
  • Sıradan bağımsızlık. Nesneleri soldan sağa ya da sağdan sola saymak sonucu değiştirmez.

Bunların yanında sayı hissi de önemlidir: iki grubun hangisinde daha çok nesne olduğunu bir bakışta görmek, üç ya da dört nesneyi saymadan tanımak, bir sayının bir önceki ve bir sonraki sayısını bilmek. Sayı hissi zayıf bir çocukta ritmik sayma yalnız ezber olarak kalır. Bu konuda zorlanan çocukların tablosunu diskalkuli sayfamızda ayrıntılı anlattık.

Ritmik sayma hangi sırayla öğretilir?

Sıra çocuğa göre değişebilir, ama çoğu öğretim programı kolaydan zora bu yolu izler. Bir basamak oturmadan sonrakine geçilmez.

  1. Birer sayma Nesneye dokunarak sayma, son sayıyla "kaç tane" cevabı ve önceki-sonraki sayı.
  2. Onar sayma Onluk demetlerle ve paralarla; sayılar kulağa düzenli geldiği için birçok programda ilk öğretilen ritimdir.
  3. Beşer sayma Elin beş parmağı ve beşlik paralarla; saat okumaya da hazırlık olur.
  4. İkişer sayma Çiftler (ayakkabı, eldiven, göz) üzerinden; tek ve çift sayılara geçişi kolaylaştırır.
  5. Ortadan ve geriye Herhangi bir sayıdan başlamak, geriye doğru saymak ve üçer, dörder saymakla çarpmaya hazırlık.

Somuttan soyuta nasıl ilerlenir?

Özel eğitimde matematik öğretiminin en iyi bilinen ilkelerinden biri, kavramı önce elle tutulur nesnelerle, sonra resimler ve çizimlerle, en sonunda rakam ve sembollerle çalışmaktır. Uzmanlar buna somut, yarı somut ve soyut aşamalar der. Araştırmalar bu sıralamanın özellikle matematikte zorlanan öğrencilerde kalıcı öğrenmeyi desteklediğini gösteriyor.

Ritmik saymada bu üç aşama şöyle görünür: çocuk önce boncukları ikişerli gruplar halinde ayırır ve her grubu sayar. Ardından aynı işi kâğıda çizilmiş noktalarda ya da resimli kartlarda yapar. En sonunda yalnız rakamlarla, "2, 4, 6, 8" dizisini yazar ve eksik sayıyı bulur. Bir aşamada takılan çocuk için bir önceki aşamaya dönmek geri adım değil, öğretimin doğal bir parçasıdır.

Öğretmen derste nasıl bir yol izler?

Özel eğitimde etkili olduğu gösterilen yaklaşımlardan biri doğrudan öğretimdir. Ders üç adımda ilerler: önce öğretmen gösterir ("Bak, ben ikişer sayıyorum"), sonra birlikte yaparlar, en sonunda çocuk tek başına dener. Her adımda çocuğun doğru cevabı hemen fark edilir, yanlış cevap ise sakin bir şekilde, doğrusu gösterilerek düzeltilir.

İpucu nasıl azaltılır?

Başlangıçta çocuğa bol yardım verilir: öğretmen sayıyı onunla birlikte söyler, parmağıyla nesneyi gösterir ya da rakamı kartta işaret eder. Çocuk başardıkça bu yardım adım adım geri çekilir. Önce yalnız ilk heceyi söylemek, sonra yalnız bakışla işaret etmek, en sonunda hiç ipucu vermemek. Buna ipucunun silikleştirilmesi denir. Amaç, çocuğun hata yapma fırsatını azaltırken bağımsızlığa ulaşmasıdır.

Sık kullanılan bir başka teknik sabit bekleme süreli öğretimdir. İlk denemelerde öğretmen soruyu sorar ve cevabı hemen kendisi söyler, çocuk tekrar eder. Sonraki denemelerde soru ile ipucu arasına birkaç saniyelik sabit bir bekleme konur. Çocuk cevabı biliyorsa bu sürede kendisi söyler; bilmiyorsa ipucu gelir ve hata yapmadan öğrenmeye devam eder.

Pekiştirme ne zaman, nasıl azaltılır?

Çocuğun ilgisini çeken küçük ödüller, yeni bir beceri öğrenilirken motivasyonu artırır. Övgünün çabaya yönelik olması önemlidir: "Ne kadar dikkatli saydın" demek, "sen zaten akıllısın" demekten daha yararlıdır. Beceri yerleştikçe somut ödüller seyrekleştirilir; sonunda doğru cevabın kendisi ve oyunun keyfi yeterli hale gelir.

Üç aşamada ikişer sayma

Aynı hedef, üç farklı temsil biçimiyle çalışılır. Her aşamada çocuğun yaptığını sesli anlatması istenir.

Pro-Math diskalkuli müdahale programı kitapçıkları

Somut aşama

Çocuk gerçek nesnelerle çalışır. Fasulye, düğme ya da küpleri ikişerli gruplara ayırır, her gruba dokunarak sayar ve toplamı söyler.

  • Nesneleri gruplara ayırma
  • Grubu dokunarak sayma
  • Toplamı yüksek sesle söyleme
Abaküsle sayma çalışması

Yarı somut aşama

Nesnelerin yerini resimler, noktalar ve çizgiler alır. Çocuk kartlardaki çiftleri daire içine alır ya da sayı doğrusunda ikişer adım atlar.

  • Resimli kartlarda gruplama
  • Sayı doğrusunda atlama
  • Örüntüyü renklerle görme
Keçiören-Yeşiltepe şubesinde renkli dolaplı ve çalışma masalı bireysel eğitim odası

Soyut aşama

Çocuk yalnız rakamlarla çalışır. Eksik sayıyı bulur, diziyi devam ettirir, yüzlük tabloda ikişer sayılan sayıları boyar.

  • Eksik sayıyı tamamlama
  • Diziyi ileri ve geri sürdürme
  • Yüzlük tabloda örüntü bulma

Sayı doğrusu ve yüzlük tablo nasıl kullanılır?

Sayı doğrusu, ritmik saymanın en güçlü yardımcılarından biridir. Yere bantla çizilmiş büyük bir sayı doğrusunda çocuk gerçekten zıplayarak ikişer ya da beşer ilerler. Bedeniyle yaşadığı bu deneyim daha sonra kâğıttaki sayı doğrusuna taşınır. Böylece "ikişer saymak" çocuğun zihninde eşit uzunlukta atlamalar olarak canlanır.

Yüzlük tablo ise örüntüyü görünür kılar. Onar sayılan sayılar tablonun son sütununda alt alta dizilir, beşer sayılanlar iki sütun oluşturur, ikişer sayılanlar ise satırları bir dolu bir boş olarak böler. Çocuk boyadığı kareleri gördüğünde sayılar arasındaki düzeni keşfeder. Bu keşif, ezberden çok daha kalıcıdır.

Çocuklar en çok nerede takılır?

  • Ortadan başlayamamak. "Sekizden başla, ikişer say" dendiğinde çocuk dizinin başına dönmek ister. Sayı doğrusunda başlangıç noktasını işaretleyip oradan zıplamak bu güçlüğü azaltır.
  • Geriye saymak. İleri doğru akıcı sayan çocuk geriye saymakta zorlanabilir. Merdivenden inerken basamakları geriye saymak iyi bir alıştırmadır.
  • Onluk geçişleri. İkişer sayarken 18'den 20'ye, beşer sayarken 95'ten 100'e geçişte takılmalar olur. Bu noktalar ayrıca çalışılır.
  • Diziyi söyleyip anlamını kaçırmak. "Beşer saydın, kaç tane beşlik oldu?" sorusu ezberle anlamı birbirine bağlar.
Sayı ve işlem becerileri için masa oyunu

Evde ve sokakta

Günlük yaşamdan ritmik sayma fırsatları

Ritmik sayma masa başı çalışmasına sıkışmadığında hem daha eğlenceli hem daha kalıcı olur. Her biri birkaç dakika süren bu etkinlikleri günlük rutinin içine serpiştirebilirsiniz.

  • Çorap ve ayakkabı eşlemeÇamaşır katlarken çiftleri birleştirip ikişer sayın; kaç çift olduğunu birlikte bulun.
  • Merdiven basamaklarıBasamakları çıkarken ikişer atlayın, inerken geriye doğru sayın.
  • Bozuk para kumbarasıBeşlik ve onluk paraları ayırıp beşer ve onar sayarak kumbarada ne birikmiş öğrenin.
  • Saat okuma oyunuAnalog saatin rakamları üzerinde yelkovanı gezdirip beşer dakika sayın.
  • Oyuncak araba otoparkıKâğıda çizilmiş park yerlerine ikişer sayıları yazın, arabaları sayarak park ettirin.
  • El ve ayak izleriYere dizilen el ve ayak izi kartlarına basarak ya da dokunarak beşer ve onar sayın.

Farklı gereksinimlerde öğretim nasıl uyarlanır?

Ritmik sayma öğretimi her çocuğa aynı biçimde uygulanmaz. Bireyselleştirilmiş eğitim programında hedef, çocuğun bugünkü becerisine göre yazılır ve öğretim buna göre uyarlanır.

  • Diskalkulisi olan çocuk çoğunlukla sayı hissinde zorlanır. Ritmik saymaya geçmeden önce miktarları karşılaştırma ve sayı doğrusunda yer bulma çalışmalarına daha uzun zaman ayrılır.
  • Zihinsel yetersizliği olan çocukta basamaklar daha küçük tutulur ve her basamak gerçek yaşamla ilişkilendirilir. Para sayma ve alışveriş gibi işlevsel hedefler öne çıkar.
  • Otizmi olan çocukta görsel destek, net ve kısa yönergeler ve öngörülebilir bir ders düzeni önemlidir. Çocuğun ilgi alanı, örneğin trenler ya da hayvanlar, sayma materyaline dönüştürülebilir.
  • Dikkat güçlüğü olan çocukta oturumlar kısa tutulur, hareketli etkinlikler (zıplayarak sayma gibi) masa başı çalışmayla dönüşümlü kullanılır.

Okul ve özel eğitim merkezinde akademik becerilerin nasıl planlandığını akademik beceri eğitimi sayfamızda, okulun hazırladığı planın yapısını ise BEP planı nedir? yazımızda bulabilirsiniz.

İlerleme nasıl izlenir?

Öğretmen her oturumda çocuğun kaç denemede doğru cevap verdiğini, ne kadar ipucuna ihtiyaç duyduğunu kaydeder. Bir beceri, art arda birkaç oturumda ipucusuz ve doğru yapıldığında kazanılmış sayılır. Ardından aynı beceri farklı materyallerle, farklı kişilerle ve farklı ortamlarda denenir; çocuk merkezde beşer saydığı gibi markette de paraları beşer sayabiliyor mu? Bu genelleme aşaması atlanırsa öğrenilen beceri yalnız ders masasında kalabilir.

Aile ile öğretmen nasıl birlikte çalışır?

Evde yapılan kısa tekrarlar, haftada birkaç saatlik dersten çok daha fazla pratik sağlar. Ama evdeki çalışma, dersteki yöntemle uyumlu olmalı. Öğretmenden o hafta hangi sayma dizisi üzerinde, hangi materyalle ve hangi sözcüklerle çalışıldığını öğrenin. Çocuğa aynı yönergeyi aynı biçimde vermek kafa karışıklığını önler.

Evde en sık yapılan hata, uzun ve zorlayıcı oturumlardır. Günde iki üç kez beşer dakikalık oyunlar, akşam bir saat masa başında yapılan tekrardan daha iyi sonuç verir. Çocuk yorulduğunu ya da sıkıldığını gösteriyorsa onu başarıyla bitirdiği bir görevle durmak, bir sonraki çalışmaya isteğini korur.

Kaynaklar

  • Gelman R., Gallistel C. R., "The Child's Understanding of Number", Harvard University Press, 1978: birebir eşleme, sabit sıra, son sayının anlamı ve sıradan bağımsızlık sayma ilkeleri
  • Clements D. H., Sarama J., "Early Childhood Mathematics Education Research: Learning Trajectories for Young Children", Routledge: sayı hissi, saymadan tanıma ve sayma becerilerinin gelişim sırası
  • Gersten R. ve ark., "Assisting Students Struggling with Mathematics: Response to Intervention (RtI) for Elementary and Middle Schools", IES (ABD Eğitim Bakanlığı), 2009: matematikte zorlanan öğrencilerde doğrudan öğretim, görsel temsiller ve somuttan soyuta ilerleme
  • Archer A. L., Hughes C. A., "Explicit Instruction: Effective and Efficient Teaching", Guilford Press, 2011: "ben yaparım, birlikte yaparız, sen yaparsın" sırasıyla doğrudan öğretim
  • Wong C. ve ark., "Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism Spectrum Disorder", Journal of Autism and Developmental Disorders, 2015: ipucunun silikleştirilmesi ve sabit bekleme süreli öğretimin kanıta dayalı uygulamalar arasında yer alması
  • Butterworth B., Varma S., Laurillard D., "Dyscalculia: From Brain to Education", Science, 2011: diskalkulide sayı hissindeki zayıflık

İlgili yazılar ve sayfalar

Ritmik sayma hakkında ailelerin sorduğu sorular

Ritmik sayma kaç yaşında öğretilir?

Okulda ritmik sayma genellikle ilkokulun ilk yıllarında, birer sayma ve onluk kavramından sonra öğretilir. Özel gereksinimli çocuklarda belirleyici olan yaş değil, hazırbulunuşluktur. Çocuk nesneleri birebir eşleyerek sayabiliyor ve "kaç tane" sorusuna son sayıyla cevap verebiliyorsa ritmik saymaya geçmeye hazırdır.

Ritmik saymaya hangi sayıyla başlanmalı?

Çoğu çocuk için onar sayma en kolayıdır, çünkü sayıların söylenişi düzenlidir ve onluk demetler ya da paralarla somutlaştırmak kolaydır. Ardından beşer, sonra ikişer sayma gelir. Üçer, dörder ve daha büyük aralıklar ise çarpım tablosuna hazırlık olarak en son çalışılır. Çocuğun ilgisine ve günlük ihtiyacına göre bu sıra değiştirilebilir.

Çocuğum ritmik saymayı ezbere söylüyor ama anlamıyor, ne yapmalıyım?

Diziyi somut nesnelerle bağlayın. Beşer sayarken her sayıda masaya beş düğmelik bir grup koyun, sonra "kaç grup oldu, toplam kaç düğme var?" diye sorun. Sayı doğrusunda zıplamak ve yüzlük tabloda örüntüyü boyamak da ezberi anlama dönüştürür. Gerekirse bir süre yalnız somut aşamada çalışmak geri adım değildir.

Ritmik sayma çarpım tablosuna nasıl yardım eder?

Çarpma, aynı sayının tekrar tekrar eklenmesidir. Dörder sayan bir çocuk "4, 8, 12, 16" derken aslında dördün katlarını söylüyor. Kaç adım saydığını parmaklarıyla takip ederse "dört kere dört on altı" sonucuna kendisi ulaşır. Bu yüzden ritmik saymayı anlayarak öğrenmiş çocuk, çarpım tablosunu yalnız ezberle öğrenen çocuğa göre daha sağlam bir temele sahip olur.

Diskalkulisi olan çocuk ritmik saymayı öğrenebilir mi?

Evet, ama genellikle daha fazla zaman ve daha yapılandırılmış bir öğretim gerekir. Diskalkulide asıl zorlanılan alan sayı hissi olduğu için önce miktar karşılaştırma ve sayı doğrusu çalışmalarına ağırlık verilir. Somut materyalle uzun süre çalışmak, sık ve kısa tekrarlar ve yardımın yavaş yavaş azaltılması bu çocuklarda kalıcı öğrenmeyi destekler.

Evde ritmik sayma çalışması ne kadar sürmeli?

Kısa ve sık tutun. Günde birkaç kez, her biri beş on dakika süren oyunlar uzun bir masa başı oturumundan daha etkilidir. Merdiven çıkarken, sofra kurarken ya da çamaşır katlarken sayma fırsatlarını kullanın. Çalışmayı çocuğun başardığı bir görevle bitirmek, bir sonraki seferde isteğini korur.

Ritmik saymada parmak kullanmak yanlış mı?

Yanlış değil. Parmaklar çocuğun her zaman yanında olan somut bir materyaldir ve öğrenmenin başında kaç adım sayıldığını takip etmeye yardım eder. Beceri yerleştikçe çocuk parmak kullanmayı kendiliğinden azaltır. Parmak kullanımını yasaklamak yerine, sayı doğrusu ve zihinden sayma çalışmalarıyla ona yavaş yavaş başka stratejiler de kazandırmak daha yararlıdır.