Okul öncesi bir çocuğa hangi kitap uygun, resimli bir kitapta nelere bakılır, günlük rutinleri ve duyguları anlatan hangi kitaplar okunabilir? Seçim ölçütlerini, kitap türlerini ve önerilerimizi bir arada topladık.
Okul öncesi dönemde kitap, çocuğun dil, düşünce ve duygu dünyasına açılan en kolay kapılardan biridir. Ama her kitap her çocuğa uygun değildir. Üç yaşındaki bir çocuğu uzun metinli bir masal sıkabilir; beş yaşındaki bir çocuk ise yalnızca nesne adları yazan bir kitaptan çabuk sıkılır.
Bu yazıda kitap seçerken dikkat edilecekleri, okul öncesi çocuklara uygun kitap türlerini ve önerdiğimiz kitapları anlattık.
Yaş etiketinden çok çocuğun gelişim düzeyine bakın
Resim ile metin birbirini desteklemeli
Kısa, ritimli ve tekrarlı dil küçüklerin ilgisini çeker
Konu çocuğun kendi dünyasından olmalı
Öğüt veren değil, öykü anlatan kitap tercih edin
Özel gereksinimli çocuk için kitap uyarlanabilir
Okul öncesi çocuk için kitap nasıl seçilir?
Kitapçıdaki "3-6 yaş" gibi etiketler yol gösterir ama yeterli değildir. Aynı yaştaki iki çocuğun dil düzeyi, dikkat süresi ve ilgi alanları çok farklı olabilir. Özel gereksinimli bir çocuk için takvim yaşı daha da az şey söyler. Kitabı seçerken çocuğun bugün neyi anlayabildiğine ve neyden hoşlandığına bakmak gerekir.
Fiziksel özellikler
Bebekler ve iki yaşından küçükler kitabı ağza götürür, çeker, fırlatır. Bu yaşta kalın karton sayfalı, köşeleri yuvarlatılmış, silinebilir kitaplar uygundur. Kumaş ve banyo kitapları da bu dönem için uygundur. Çocuk büyüdükçe sayfalar incelir, kitap boyutu büyür. Her yaşta yazının okunaklı ve yeterince büyük olmasına, sayfaların kalabalık olmamasına dikkat edin.
Resimler
Okul öncesi bir çocuk için resim, öykünün en az yarısıdır. Henüz okuyamayan çocuk olayları resimlerden izler. İyi bir resimli kitapta resim, o sayfada anlatılanla birebir örtüşür; metinde "kırmızı şapka" yazıyorsa resimde de şapka kırmızıdır. Küçük yaşta sade arka planlı, ana figürü belirgin resimler; büyüdükçe ayrıntılı, keşfedilecek küçük öğeler barındıran resimler tercih edilebilir.
Dil
Kısa cümleler, tekrar eden kalıplar ve ses oyunları küçük çocukların dikkatini toplar. Her sayfada aynı cümlenin yinelenmesi, çocuğun öyküye katılmasını ve cümleyi tamamlamasını sağlar. Kafiyeli ve ritimli metinler hem kolay hatırlanır hem de seslere duyarlılığı, yani ilerideki okuma öğreniminin temel becerilerinden birini destekler. Çeviri kitaplarda Türkçenin doğal ve akıcı olup olmadığına da bakın; sesli okununca takılan bir metin çocuğu da yorar.
İçerik
Çocuklar, kendi yaşadıklarına benzeyen öykülerle kolay bağ kurar: kardeşin doğması, okula başlamak, uyumak istememek, bir oyuncağı paylaşmak. Korkutucu sahneler, şiddet ve çocuğun anlamlandıramayacağı kayıplar bu yaşta dikkatle seçilmelidir. Kız ve erkek çocuğa kalıp roller yükleyen ya da bir grubu küçümseyen kitapları ayıklayın. Son olarak "uslu çocuk böyle yapar" diye öğüt veren kitaplar yerine, karakterin bir sorunu kendi yoluyla çözdüğü öyküler çocuğa daha çok şey öğretir.
Okul öncesi döneme uygun kitap türleri
Kitaplığı çeşitlendirmek, farklı becerileri birlikte destekler. Her türden birkaç kitap bulundurmaya çalışın.
Resimli öykü kitapları
Kısa bir olay örgüsü, az metin ve sayfanın büyük kısmını kaplayan resimler. Okul öncesi kitaplığın omurgasıdır.
Tekerleme ve şiir
Kafiye ve ritim sesleri fark ettirir, ezberlenip tekrar edilir. Parmak oyunlarıyla birleştirilebilir.
Dokun, kaldır, bak
Kapakçıklı, farklı dokulu, delikli sayfalar. Küçük çocuğun el becerilerini ve merakını birlikte çalıştırır.
Sözsüz kitaplar
Öyküyü yalnız resimler anlatır. Çocuk anlatıcı olur; ifade edici dili desteklemek için çok değerlidir.
Bilgi kitapları
Hayvanlar, araçlar, vücudumuz, mevsimler. Gerçek fotoğraflı olanlar soru sormaya meraklı çocukların ilgisini çeker.
Kavram kitapları
Renkler, sayılar, zıt kavramlar, şekiller. Gündelik nesnelerle kurulan basit sayfalar kavramları pekiştirir.
Hangi kitapları öneriyoruz?
Aşağıdaki kitaplar Türkçede yayımlanmış ve okul öncesi çocuklarla sık okunan kitaplardır. Anne tavuk dizisi ile Moli, uzman öğreticimizin bu yazının ilk sürümünde önerdiği kitaplardı; listeyi iki klasikle genişlettik. Hiçbiri tek başına bir davranışı "düzeltmez"; ama çocukla aynı konuyu konuşmak için sıcak ve eğlenceli bir zemin hazırlar.
Anne Tavuk Anlatıyor dizisi (Christine Beigel, resimleyen Hervé Le Goff, 1001 Çiçek Kitaplar)
Bu dizide öyküleri, akşam civcivlerini yatırmaya çalışan bir anne tavuk anlatır. Her kitap, okul öncesi çocukların sık yaşadığı bir dirence odaklanır ve kısa, esprili bir dille yazılmıştır. Uyku öncesi okumaya uygun uzunluktadır.
Her Şeye Hayır Diyen Aslan: Ne söylense itiraz eden bir aslan yavrusunun öyküsü. İki üç yaş civarında sık görülen "hayır" dönemini çocukla gülerek konuşmak için iyi bir başlangıç.
Uykuya Dalamayan Koyun: Uyumakta zorlanan bir koyunun gecesi. Uyumakta zorlanan çocuk, bu durumu yaşayanın yalnız kendisi olmadığını görür.
Okula Gitmek İstemeyen Zebra: Okul yerine ormanda dolaşmayı seçen zebra beklenmedik bir karşılaşma yaşar. Okula ya da anaokuluna başlama döneminde, okulun neden önemli olduğunu konuşmaya yarar.
Kızgın Panter: Dizinin öfke üzerine kitabı. Çocuğun kızdığı anları bir karakter üzerinden, suçlamadan konuşmak için bir başlangıç olabilir.
Banyo Yapmak İstemeyen Zürafa: Yıkanınca beneklerinin gideceğinden korkan bir zürafa. Banyodan kaçan çocuklarla öz bakım üzerine konuşmak için kullanılabilir.
Her İstediği Olsun İsteyen Moli (Julie Gassman)
Okulda "her istediğin olmayabilir, bunu sorun etmeyiz" kuralı vardır ama Moli bu kurala evde uymakta zorlanır. Kardeşiyle yaşadığı bir anlaşmazlıktan sonra kuralı evde de denemeye karar verir. Hayal kırıklığıyla baş etmeyi, bekleme ve paylaşmayı konuşmak için dört beş yaş ve üstüne uygundur.
Aç Tırtıl (Eric Carle)
Yumurtadan çıkan küçük bir tırtılın haftanın her günü farklı yiyecekleri delip geçerek büyümesini ve sonunda kelebeğe dönüşmesini anlatır. Delikli sayfaları küçük ellerin keşfine çok uygundur. Haftanın günleri, sayılar, yiyecek adları ve değişim kavramı aynı kitapta doğal biçimde yer alır.
Gruffalo (Julia Donaldson, resimleyen Axel Scheffler)
Ormanda yürüyen küçük bir fare, kendisini yemek isteyen hayvanları uydurduğu korkunç bir yaratıkla korkutur; ta ki o yaratıkla gerçekten karşılaşana kadar. Kafiyeli, tekrarlı dili sayesinde çocuklar kısa sürede cümleleri sizinle birlikte söylemeye başlar. Dört yaş civarı ve üstü çocuklar için uygundur.
Günlük rutinleri anlatan kitaplar
Diş fırçalama, uyku, yemek, tuvalet ve giyinme gibi rutinleri bir hayvan karakter üzerinden adım adım anlatan kısa kitaplar da okul öncesi kitaplığın önemli parçasıdır. Büyük ve net resimli, her sayfada tek bir adım gösteren, az yazılı olanları seçin. Bu kitaplar özellikle tuvalet eğitimi gibi yeni bir beceriye başlarken çocuğu hazırlamak için kullanılabilir.
Bir kitapla haftalık okuma planı
Okul öncesi çocuk aynı kitaptan her okumada başka bir şey öğrenir. Yeni bir kitabı hafta boyunca şöyle derinleştirebilirsiniz.
1. günKitabı akıcı biçimde baştan sona okuyun. Durup soru sormayın, öykünün tadını birlikte çıkarın.
2. günResimlerde gezinin. Çocuk gördüğü ayrıntıları göstersin, yeni sözcükleri birlikte adlandırın.
3. günTekrar eden cümlelerde durun, çocuk tamamlasın. Karakterlerin ne hissettiğini konuşun.
4. günÖyküyü oyuncaklarla ya da kostümle canlandırın. Sonunu birlikte değiştirin.
5. günKitabı çocuk size "okusun". Resimlere bakarak kendi cümleleriyle anlatması yeterlidir.
Kitapları günlük hayata nasıl bağlarız?
Bir kitabın etkisi, kapağı kapandığında bitmez. Okunan öykü günün başka bir anında hatırlatıldığında çocuğun aklında yer eder. Uyumak istemeyen çocuğa "koyun da uyuyamıyordu, sonra ne yapmıştı?" diye sormak, nasihat etmekten çok daha yumuşak bir yoldur. Paylaşmakta zorlanan çocukla Moli'nin kuralını birlikte hatırlamak da aynı işi görür.
Kitap sonrasında yapılabilecek küçük etkinlikler öğrenmeyi derinleştirir: kahramanın resmini çizmek, öyküde geçen yiyeceği birlikte hazırlamak, parkta Gruffalo'nun izlerini aramak gibi. Bu etkinlikler aynı zamanda makas kullanma, boyama ve yapıştırma gibi ince motor becerilerini de çalıştırır.
Duygularını sözle anlatmakta zorlanan çocuklarda kitaplar, öfke ve kıskançlık gibi duyguları bir karakterin ağzından konuşmanın güvenli bir yoludur. Bu konuda ayrıntılı öneriler için çocuklarda öfke kontrolü yazımıza bakabilirsiniz.
Uyarlama
Özel gereksinimli çocuk için kitap nasıl hazırlanır?
Gelişimi farklı ilerleyen çocuklar da kitaptan yararlanır; çoğu zaman kitapta yapılacak küçük değişiklikler yeterlidir. Özel eğitim öğretmenleri bu uyarlamaları derslerde sıkça kullanır.
Sayfa ayırıcıSayfa köşelerine yapıştırılan küçük köpük parçaları, el becerisi gelişmekte olan çocuğun sayfayı kendisi çevirmesini sağlar.
Metni sadeleştirinUzun cümleleri her sayfada bir iki kısa cümleye indirin. Çocuğun dil düzeyine yakın bir metin dikkatini korur.
Gerçek nesne ekleyinÖyküde geçen top, kaşık ya da oyuncak hayvanı okurken elinize alın. Somut nesne anlamı güçlendirir.
Resim kartı kullanınKonuşmayan ya da az konuşan çocuk, karakterlerin kartlarını göstererek öyküye katılabilir.
Kendi kitabını yapınÇocuğun fotoğraflarıyla hazırlanan kısa bir kitap, otizmi olan çocuklarda ilgiyi çekmenin güçlü bir yoludur.
Süreyi kısa tutunİki üç sayfa ile başlayın. Dikkat süresi uzadıkça sayfa sayısını artırın.
Kitap seçimine yardım nereden alınır?
Halk kütüphanelerinin çocuk bölümleri, kitapları satın almadan önce denemenin en iyi yoludur; çocuğun hangi kitaba dönüp dönüp baktığını görmek, kitaplığınızı nasıl genişleteceğinize dair ipucu verir. Çocuğunuzun öğretmeni de sınıfta sevilen kitaplar hakkında bilgi verebilir.
Dil gelişimi gecikmiş, konuşmaya geç başlamış ya da dikkatini kitaba vermekte belirgin biçimde zorlanan bir çocuk için kitap seçimini ve okuma biçimini bir uzmanla birlikte planlamak işe yarar. Dil ve konuşma terapisinde hedeflenen sözcük ve cümle yapıları, evde okunacak kitaplarla pekiştirilebilir. Okuma alışkanlığını evde nasıl kuracağınıza dair önerilerimizi okuma alışkanlığı yazımızda bulabilirsiniz.
Okul öncesi çocuk için kitap seçerken en önemli ölçüt nedir?
Çocuğun gelişim düzeyi ve ilgisi. Kapaktaki yaş etiketi yalnızca bir başlangıç noktasıdır. Çocuğun anlayabileceği uzunlukta bir metin, öyküyle uyumlu ve net resimler ve onun yaşadıklarına benzeyen bir konu, kitabın ilgiyle dinlenmesini sağlar. Çocuğun kendi seçtiği kitaplara da mutlaka yer verin.
Kaç yaşındaki çocuğa ne uzunlukta kitap okunmalı?
Kesin bir kural yoktur. İki yaş civarında her sayfada bir iki cümle bulunan kısa kitaplar, dört beş yaşta birkaç dakikada okunan öyküler uygundur. Çocuk kıpırdanmaya başladığında kitabı kısaltabilir ya da resimleri anlatarak ilerleyebilirsiniz. Dikkat süresi, düzenli okumayla zamanla uzar.
Öğüt veren kitaplar çocuğun davranışını değiştirir mi?
Tek başına değiştirmez. Kitap, bir davranış hakkında çocukla konuşmanın keyifli bir yoludur; ama davranış, evde tutarlı kurallar ve örnek olmakla değişir. Ayrıca açıkça nasihat eden kitaplar çocukları çabuk sıkar. Karakterin bir sorunla karşılaşıp kendi yolunu bulduğu öyküler daha çok ilgi görür.
Çeviri kitap mı yerli kitap mı tercih edilmeli?
İkisinin de yeri vardır. Önemli olan metnin Türkçesinin doğal, akıcı ve sesli okununca kulağa hoş gelmesidir. Yerli kitaplar çocuğun tanıdığı yerleri, yemekleri ve adları içerdiği için ayrıca değerlidir. Kitaplığı farklı kültürlerden öykülerle çeşitlendirmek çocuğun dünyasını genişletir.
Konuşmayan bir çocuğa kitap okumanın faydası var mı?
Evet. Konuşmayan çocuk da dinler, resimlere bakar ve anlamaya çalışır; dili anlama becerisi çoğu zaman konuşmadan önce gelişir. Kitabı kısa tutmak, resimleri göstererek adlandırmak, çocuğun bir resmi göstermesini ya da kart seçmesini cevap kabul etmek okumayı ona uygun hâle getirir. Bu süreçte bir dil ve konuşma terapistinden yönlendirme almak yararlıdır.
Ekranda okunan dijital kitaplar basılı kitabın yerini tutar mı?
Basılı kitap, özellikle küçük yaşta daha çok tercih edilir. Dijital kitaplardaki ses ve animasyonlar çocuğun dikkatini öyküden uzaklaştırabilir ve yetişkinle konuşmayı azaltabilir. Dijital kitap kullanılacaksa sade olanlar seçilmeli ve yetişkinle birlikte okunmalıdır.