Atipik Otizm Nedir? Klasik Otizmden Farkı ve Bugünkü Adı

Atipik Otizm Nedir? Klasik Otizmden Farkı ve Bugünkü Adı

Atipik otizm, Dünya Sağlık Örgütünün eski hastalık sınıflaması ICD-10'da yer alan bir tanı adıdır. Belirtilerin üç yaşından sonra fark edildiği ya da klasik otizmin üç belirti alanından birinde veya ikisinde ölçütlerin tam karşılanmadığı tabloyu anlatır. Bugün ayrı bir tanı olarak kullanılmıyor, güncel sınıflamalarda otizm spektrum bozukluğu (OSB) içinde değerlendiriliyor. Aşağıda klasik otizmle farkını, "atipik" kelimesinin neden "hafif" anlamına gelmediğini, raporda bu ad yazıyorsa ne anlama geldiğini ve tanıdan sonra eğitim desteğine giden yolu anlattık.

Atipik Otizm Ne Demek?

"Atipik", tipik olmayan demek. Terim, ICD-10'da F84.1 koduyla "yaygın gelişimsel bozukluklar" başlığı altında, çocukluk otizminin (F84.0) hemen yanında yer alır. Çocukluk otizmi tanısı için iki şart aranırdı: gelişimdeki farklılığın üç yaşından önce ortaya çıkması ve üç alanın hepsinde belirgin bulgular görülmesi. Bu üç alan karşılıklı sosyal etkileşim, iletişim ve kısıtlı, tekrarlayan davranışlardı. Bu şartlardan biri eksik kaldığında, yani belirtiler üç yaşından sonra belirginleştiğinde ya da alanlardan biri veya ikisi ölçüt düzeyine ulaşmadığında hekim "atipik otizm" yazıyordu.

Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanı el kitabı DSM-IV'te atipik otizm için ayrı bir kod yoktu. Bu tablolar "başka türlü adlandırılamayan yaygın gelişimsel bozukluk" (İngilizce kısaltmasıyla PDD-NOS) başlığı içinde anılıyordu.

Halk arasında atipik otizme "hafif otizm", "silik otizm" ya da "geçici otizm" de deniyor. Hiçbir tanı sisteminde geçmeyen bu adlar yanlış bir beklenti doğuruyor. "Silik" ya da "geçici" sözcükleri belirtilerin kendiliğinden kaybolacağı izlenimini veriyor, "hafif" nitelemesi de aşağıda göreceğiniz gibi resmî tanımla uyuşmuyor.

Atipik Otizm ile Klasik Otizm Arasındaki Fark Nedir?

Atipik otizm ile klasik otizm arasındaki fark, belirtilerin fark edildiği yaş ve tanı ölçütünün kaç alanda karşılandığıydı. ICD-10'un tanımlarına bakınca iki tablo dört noktada ayrılır:

  1. Başlangıç yaşı: Klasik otizmde gelişimdeki farklılık üç yaşından önce görülür. Atipik otizmde ise üç yaşından sonra belirginleşebilir.
  2. Belirti alanları: Klasik otizm tanısı üç alanın hepsinde bulgu ister. Atipik otizmde bir ya da iki alanda bulgular ölçüte yetmez, diğer alanlarda otizme özgü farklılıklar yine de vardır.
  3. Ağırlık: Atipik olmak daha hafif olmak anlamına gelmez. ICD-10, atipik otizmin en sık ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan bireylerde ve söyleneni anlamada (alıcı dil) ağır gelişimsel bozukluğu olan çocuklarda görüldüğünü yazar.
  4. Bugünkü durum: Güncel sınıflamalarda iki tanı ayrı ayrı kullanılmıyor, ikisi de otizm spektrum bozukluğu adı altında toplanıyor.

Atipik otizm ile klasik otizm arasındaki 4 fark: başlangıç yaşı, belirti alanları, ağırlık ve bugünkü durum

"En ağır otizm hangisi?" sorusu da eski adlarla cevaplanamaz. Bugünkü sistemde ağır ya da hafif bir alt tür bulunmuyor, çocuğun ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğu tanının yanına ayrıca yazılıyor.

Atipik Otizmin Bugünkü Adı Nedir?

Atipik otizmin bugünkü adı otizm spektrum bozukluğu. Amerikan Psikiyatri Birliğinin 2013'te yayımladığı DSM-5 ve Dünya Sağlık Örgütünün 1 Ocak 2022'de yürürlüğe giren ICD-11'i, eskiden ayrı anılan otizm türlerini tek tanıda birleştirdi. ICD-11'deki kod 6A02, eski ICD-10 kodu ise F84.1.

Atipik otizmin bugünkü adı: ICD-10 F84.1 ve DSM-IV PDD-NOS'tan DSM-5 ve ICD-11'de otizm spektrum bozukluğuna

DSM-5'te Neler Değişti?

DSM-5 üç belirti alanını ikiye indirdi: sosyal iletişim ve etkileşimde kalıcı güçlükler ile kısıtlı, tekrarlayan davranış ve ilgiler. Gözden geçirilmiş baskısı DSM-5-TR de aynı çerçeveyi korur. Tanıyla birlikte şunlar da yazılır:

  • Her iki alan için ayrı ayrı destek düzeyi: 1. düzey "destek gerektirir", 2. düzey "belirgin destek gerektirir", 3. düzey "çok belirgin destek gerektirir".
  • Zihinsel yetersizliğin eşlik edip etmediği.
  • Dil bozukluğunun eşlik edip etmediği.

DSM-5'in tanı ölçütlerindeki bir not, DSM-IV'e göre otistik bozukluk, Asperger bozukluğu ya da PDD-NOS tanısı yerleşmiş kişilere otizm spektrum bozukluğu tanısı verileceğini söyler. Eski tanı yeni sistemde kaybolmaz, OSB adıyla sürer.

ICD-11'de Atipik Otizm Hangi Kodla Geçer?

ICD-11'de atipik otizm için ayrı bir kod yok, bütün tablolar 6A02 "otizm spektrum bozukluğu" başlığında toplanır. Alt kodları iki soru belirler. Zihinsel gelişim bozukluğu eşlik ediyor mu, çocuğun günlük iletişimde kullanabildiği dil (işlevsel dil) ne durumda? ICD-11 tanımı, belirtilerin gelişim döneminde başladığını ama sosyal beklentiler çocuğun kapasitesini aşana kadar tam görünmeyebileceğini de kabul eder. Böylece üç yaşından sonra belirginleşen tablolar da aynı tanının içinde kalıyor.

Raporda Neden Hâlâ "Atipik Otizm" Yazıyor?

Dünya Sağlık Örgütü, ülkelerin ICD-10'u gerektiği sürece kullanmaya devam edebileceğini belirtiyor. Türkiye'de de hastane raporlarında eski sınıflamanın adları hâlâ geçebiliyor. Elinizdeki raporda "atipik otizm" yazması çocuğunuzun farklı ya da daha hafif bir tanı aldığı anlamına gelmez. Aynı durum bugün otizm spektrum bozukluğu diye adlandırılıyor. Yeniden değerlendirme gerekip gerekmediğine çocuğu izleyen hekim karar verir.

Atipik Otizm Belirtileri Nelerdir?

Atipik otizm belirtileri, otizm spektrum bozukluğunun iki alanındaki belirtilerle aynıdır. Bir yanda sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük, öbür yanda tekrarlayan davranışlar, sınırlı ilgiler ve duyusal farklılıklar yer alır. Atipik denen tablolarda iki şey dikkat çeker. Alanlardan biri silik kalabilir, örneğin sosyal iletişim güçlüğü belirgin olduğu hâlde tekrarlayan davranışlar az görülür. Belirtiler de kreş ya da okul gibi sosyal beklentilerin arttığı dönemlerde daha geç belirginleşebilir. Dünya Sağlık Örgütü, otizmin özelliklerinin erken çocuklukta fark edilebildiğini ama tanının çoğu zaman çok daha geç konduğunu not ediyor. Belirtileri yaşa göre ayrıntılı olarak otizm belirtileri yazımızda anlattık.

2–3 Yaşta Dikkat Çeken İşaretler

  • Adıyla seslenildiğinde çoğu zaman dönüp bakmaması
  • Bir şeyi göstermek için parmağıyla işaret etmemesi, ilgisini paylaşmak için bakışını size çevirmemesi
  • Konuşmanın gecikmesi ya da öğrendiği kelimeleri kullanmayı bırakması
  • Duyduğu kelime ya da cümleleri iletişim amacı olmadan tekrar etmesi (ekolali)
  • Oyuncakları dizmek, döndürmek gibi tekrarlayan oyunlar ve küçük değişikliklere yoğun tepki
  • Seslere, dokunuşa ya da ışığa beklenenden çok fazla ya da çok az tepki vermesi

Bu işaretlerden biri tek başına otizm anlamına gelmez. Birkaçı bir arada ve süreklilik gösteriyorsa çocuk doktorunuzla konuşmanız yerinde olur.

Atipik Otizm Ağır mı? Zekâ ve Konuşma Nasıl Etkilenir?

Atipik otizmin ağır olup olmadığı tanının adından anlaşılmaz. Yukarıda gördüğünüz gibi ICD-10 bu tablonun ağır zihinsel yetersizliği ya da ağır alıcı dil bozukluğu olan çocuklarda sık görüldüğünü yazıyor. "Atipik demek hafif demek" yorumu bu yüzden resmî tanımla çelişiyor. Bugün ağırlık, DSM-5'teki destek düzeyleri ve ICD-11'deki alt kodlarla ayrıca yazılıyor.

"Atipik otizmli çocuk zeki midir?" sorusunun da tek bir cevabı yok. ICD-11, spektrumdaki bireylerde zihinsel işlevselliğin ve dil becerilerinin tüm yelpazesinin görülebileceğini belirtir. Bir çocuk yaşıtlarıyla aynı düzeyde ya da üstünde öğrenirken bir başkasına zihinsel yetersizlik eşlik edebilir. Hangisinin söz konusu olduğunu çocuğun gelişim değerlendirmesi gösterir.

Konuşmada da tablo geniş. Bazı çocuklar akıcı konuşur ama sohbeti sürdürmekte zorlanır, bazılarında günlük iletişimde kullanılan dil sınırlıdır ya da hiç yoktur. ICD-11 alt kodlarını tam olarak bu ayrıma göre kurar.

Otizmli kişilerde epilepsi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), kaygı ve depresyon gibi durumlar da eşlik edebilir. Nöbet benzeri dalmalar, kasılmalar ya da beklenmedik beceri kayıpları fark ederseniz bunu hekiminize ayrıca söyleyin, değerlendirmeyi hekim yapar.

Atipik Otizmin Sebebi Nedir?

Atipik otizmin tek bir sebebi yok. Kaynaklar nedenleri otizm spektrum bozukluğu başlığı altında ele alıyor, atipik tabloya özgü ayrı bir neden tanımlamıyor. Dünya Sağlık Örgütüne göre otizm olasılığını artıran pek çok etken var ve bunların arasında genetik ve çevresel etkenler birlikte yer alıyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) riski artırabilecek etkenleri şöyle sıralıyor:

  • Otizmli bir kardeşin olması
  • Frajil X sendromu ya da tüberoz skleroz gibi bazı genetik veya kromozomal durumlar
  • Doğumda yaşanan komplikasyonlar
  • Anne babanın ileri yaşta olması

Risk etkeni sebep anlamına gelmez, bu etkenlerin hiçbiri olmayan çocuklarda da otizm görülebilir. Dünya Sağlık Örgütü kızamık, kabakulak ve kızamıkçık (KKK) aşısının otizme yol açmadığını açıkça belirtiyor. Aksini öne süren çalışmanın hatalı ve sahte olduğu ortaya çıkmış, çalışma yayımlandığı dergiden geri çekilmişti.

Atipik Otizm Tanısı Nasıl Konur, Hangi Doktora Gidilir?

Atipik otizm ya da bugünkü adıyla otizm spektrum bozukluğu tanısını çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı koyar, gerektiğinde çocuk nörolojisi gibi bölümlerden de görüş alınır. Tanı için kan tahlili ya da tek bir test yok. Hekim gelişim öyküsünü dinleyip çocuğu gözlemler, gerekli gördüğü değerlendirmeleri ister.

M-CHAT gibi anketler tarama aracıdır. Riski gösterirler ama tanı koymazlar. Taramada risk çıkması ya da çıkmaması hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.

Eskiden atipik otizm tanısı almış bir çocuğun yeniden değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine de hekim karar verir. Değerlendirmede ayırt edilen durumlardan biri sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğudur. Sosyal iletişimde belirgin güçlüğü olan ama otizm spektrum bozukluğunun ölçütlerini karşılamayan kişilerde hekim bu tanıyı ayrıca değerlendirir. Eskiden atipik ya da PDD-NOS denen bazı çocukların bugün bu çerçevede ele alınması mümkün.

Özel eğitim kurumları tanı koymaz, eğitsel değerlendirme yapar. Bu değerlendirme çocuğun iletişim, oyun, öz bakım ve öğrenme alanlarında nerede güçlü olduğunu, nerede desteğe ihtiyaç duyduğunu ortaya koyar.

Tanıdan Sonra: ÇÖZGER, RAM ve Destek Eğitimi

Tanıdan sonra eğitim desteğine giden yol Türkiye'de birkaç adımda ilerler:

  1. Tanıyı hastanede çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı koyar.
  2. Yetkili hastanenin sağlık kurulu ÇÖZGER'i (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) düzenler. Raporda yüzde yerine gereksinim düzeyi yazar. Düzeyi tanının adı belirlemez, çocuğun günlük hayattaki işlevselliği belirler. Ayrıntısını ÇÖZGER raporu nedir yazımızda bulabilirsiniz.
  3. Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ndeki (RAM) Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu çocuğu eğitsel açıdan değerlendirir. Hangi destek eğitim programının ve hangi eğitim ortamının uygun olduğuna bu kurul karar verir.
  4. Raporunda otizm programı yer alan çocuk, Millî Eğitim Bakanlığının otizm spektrum bozukluğu destek eğitim programından yararlanır. Raporda "atipik otizm" yazması programı değiştirmez. Dersler çocuğa özel hazırlanan bireyselleştirilmiş eğitim programına (BEP) göre yürür.
  5. RAM kaynaştırma kararı verdiyse çocuk yaşıtlarıyla aynı sınıfta okur, okulda da kendisi için bir BEP hazırlanır.

Atipik otizm tanısından sonra eğitime giden yol: hastanede tanı, ÇÖZGER raporu, RAM kurulu ve destek eğitimi

Destek Eğitiminde Neler Çalışılır?

Hedefler çocuğa göre değişir: iletişim kurmak, isteğini ifade etmek, sırayla oynamak, öz bakım becerileri, okula hazırlık. Bu hedefler için uygulamalı davranış analizine (ABA) dayalı öğretim, dil ve konuşma terapisi, oyun temelli yaklaşımlar ve aile eğitimi programları çocuğun ihtiyacına göre bir arada kullanılabilir. Duyusal hassasiyeti belirgin çocuklarda ergoterapi de plana girebilir. Şubelerimizdeki otizm destek eğitimi bu programların nasıl uygulandığını anlatıyor.

Evde Neler Yapabilirsiniz?

  • Kalkış, yemek ve uyku saatleri her gün benzer olsun. Bir değişiklik olacaksa önceden söyleyin ya da resimle gösterin.
  • Kısa ve net cümle kurun, bir seferde tek bir şey isteyin.
  • Çocuğunuzun ilgisini çeken oyuna katılın. Onun oyununu taklit etmek ortak dikkati başlatmanın kolay yollarından biri.
  • İletişim girişimini hemen karşılayın. İşaret etmesi, bir ses çıkarması ya da elinizi tutup götürmesi de iletişimdir.
  • Öğretmeninizle haftalık birkaç hedef seçin ve evde aynı kelimelerle çalışın.

Atipik Otizm Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Atipik otizm düzelir mi, tanısı kalkar mı?

Bugün otizm spektrum bozukluğu içinde değerlendirildiği için atipik otizm de gelişim boyunca süren bir durum olarak ele alınır. Dünya Sağlık Örgütü, otizmli kişilerin becerilerinin ve ihtiyaçlarının zamanla değişebildiğini belirtiyor. Çocuğun ihtiyaç duyduğu destek de yıllar içinde farklılaşabilir. Tanının ya da raporun yeniden düzenlenmesi, hekimin ve sağlık kurulunun güncel değerlendirmesine bağlıdır.

Atipik otizmli çocuk normal okula gidebilir mi?

Evet, gidebilir. Çocuğun hangi ortamda okuyacağına RAM'daki Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu, eğitsel değerlendirmeye bakarak karar verir. Kaynaştırma kararı verilen çocuk yaşıtlarıyla aynı sınıfta okur, okulda kendisi için hazırlanan BEP'e göre destek alır. Bazı çocuklar için özel eğitim sınıfı ya da okulu daha uygun bulunabilir.

Atipik otizm yüzde kaç engelli sayılır?

Bu tanıya bağlı sabit bir yüzde yok. 18 yaş altındaki çocuklara verilen ÇÖZGER raporunda yüzde yazmaz, özel gereksinim düzeyi yazar. Düzeyi, çocuğun günlük hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğu belirler. Aynı tanıyı alan iki çocuk bu yüzden farklı düzeyde rapor alabilir. Bir kurum yüzde isterse yönetmelikteki karşılık tablosu kullanılır.

Atipik otizmde öfke nöbetleri olur mu?

Olabilir. ICD-10'un çocukluk otizmi tanımı, korkular, uyku ve yeme sorunları ve öfke nöbetleri gibi otizme özgü olmayan güçlüklerin sık eşlik ettiğini yazar. Kendini ifade edememek, rutinin bozulması ya da gürültü gibi duyusal yük bir öfke patlamasını tetikleyebilir. Patlamadan hemen önce ne olduğunu birkaç gün not etmek, öğretmenin ve hekimin tetikleyiciyi bulmasını kolaylaştırır.

Atipik otizm için ilaç var mı?

Bu tabloya özgü ayrı bir ilaç yok. Atipik otizm bugün otizm spektrum bozukluğu içinde değerlendirildiği için ilaç sorusu da bu tanı üzerinden hekimle konuşulur ve karar yalnız çocuğu izleyen hekime aittir. Eşlik eden uyku sorunu, dikkat güçlüğü ya da epilepsi nöbetleri gibi durumlar ayrıca değerlendirilir. İlaç, eğitim desteğinin yerine geçmez.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Çocuğunuzun iletişiminde, oyununda ya da değişikliklere tepkisinde sizi düşündüren bir durum varsa ilk adım çocuk doktorunuzla konuşmak ve gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurmaktır. Elinizde "atipik otizm" yazan bir rapor varsa bu, eğitim desteğine erişiminizi değiştirmez. Çocuğunuzun hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu netleştirmek isterseniz ön değerlendirme görüşmesinde uzmanımız çocuğunuzu gözlemleyip sonraki adımı sizinle konuşur. Bu görüşme tanı yerine geçmez, tanıyı hekim koyar.

Kaynaklar

WhatsApp