Otizm Testleri: M-CHAT, CARS, ADOS ve GOBDÖ Ne Ölçer?

Otizm Testleri: M-CHAT, CARS, ADOS ve GOBDÖ Ne Ölçer?

Otizm testleri, bir çocuğun sosyal iletişimini, oyununu ve tekrarlayan davranışlarını yaşıtlarıyla karşılaştıran tarama ve değerlendirme araçlarıdır. Otizmi gösteren bir kan tahlili, EEG ya da MR yok. Testler bilgi toplar, değerlendirmeyi ve resmî kararı ise çocuk ve ergen ruh sağlığı hekimi verir.

Aşağıda M-CHAT-R/F, CARS, ADOS-2, GOBDÖ-2-TV ve ODDA başta olmak üzere her aracın hangi yaşta, kim tarafından uygulandığını, neyi ölçtüğünü ve sonucunun ne anlama geldiğini anlattık. Merkezimizde kullandığımız araçlar ve uygulayan uzmanlarımız yazının sonunda.

Otizm Testleri Nelerdir? Tarama ve Değerlendirme Araçlarının Farkı

Otizm testleri iki gruba ayrılır: kısa sürede risk olup olmadığını gösteren tarama araçları ve otizmle ilişkili davranışları ayrıntılı ölçen değerlendirme araçları.

Tarama araçları:

  • M-CHAT-R/F: 16–30 ay arası için ebeveyn formu
  • SCQ (Sosyal İletişim Ölçeği): 4 yaş ve üstü için 40 soruluk ebeveyn anketi
  • Denver II ve AGTE: otizme özgü olmayan, gelişimin genelini tarayan araçlar

Değerlendirme araçları:

  • ADOS-2: uzmanın çocukla yapılandırılmış etkinlikler üzerinden yaptığı gözlem
  • ADI-R: anne babayla yapılan ayrıntılı ebeveyn görüşmesi
  • CARS: uzman gözlemine ve aile bilgisine dayanan 15 maddelik derecelendirme ölçeği
  • GOBDÖ-2-TV: anne baba ya da öğretmenin gözlemine dayanan derecelendirme ölçeği
  • ODDA: otizm spektrumuyla ilişkili davranışları değerlendiren araç

Otizm testlerinde tarama araçları (M-CHAT-R/F, SCQ, Denver II, AGTE) ile değerlendirme araçları (ADOS-2, ADI-R, CARS, GOBDÖ-2-TV, ODDA)

Tarama sonucu yalnız "risk var" ya da "risk düşük" der, çocuğun otizmi olup olmadığını söylemez. Değerlendirme araçları da tek başına karar vermez, hekim bu sonuçları gelişim öyküsü ve kendi muayenesiyle birlikte yorumlar. Otizmin yaşa göre ilk işaretlerini merak ediyorsanız otizm belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

M-CHAT-R/F Nedir, Kaç Aylıkken Yapılır?

M-CHAT-R/F, 16–30 ay arasındaki çocuklarda otizm riskini taramak için kullanılan, 20 evet-hayır sorusundan oluşan bir ebeveyn formudur. Açık adı Modified Checklist for Autism in Toddlers, Revised with Follow-Up. Sorular, çocuğun parmağıyla bir şey gösterip göstermediği ya da adı söylenince dönüp dönmediği gibi gündelik davranışlarla ilgili.

Toplam puan şöyle okunur (Robins ve ark., 2014):

  • 0–2 puan: düşük risk. Çocuk 24 aydan küçükse 2 yaşında tarama tekrarlanır.
  • 3–7 puan: orta risk. Formun ikinci aşaması olan izlem görüşmesi yapılır, bir uzman riskli çıkan cevapları örnekleriyle tek tek sorar. Puan bu görüşmeden sonra 2 ve üzerinde kalırsa çocuk ileri değerlendirmeye yönlendirilir.
  • 8–20 puan: yüksek risk. İzlem görüşmesi beklenmeden ileri değerlendirme önerilir.

Eski M-CHAT 23 soruluktu ve internette hâlâ dolaşıyor. Güncel sürüm olan M-CHAT-R/F'nin Türkçe çevirisi formun resmî sitesinden ücretsiz indirilebilir. Formu evde doldurabilirsiniz, ama orta ya da yüksek puanda sonucu bir uzmanla konuşun.

Amerikan Pediatri Akademisi, her çocuğun 18 ve 24. ay kontrollerinde otizme özgü bir taramadan geçmesini öneriyor (CDC). Türkiye'de de aile hekimi bebek ve çocuk izlemlerinde gelişimle ilgili sorular sorar. Kaygınızı bu kontrollerde anlatın, belli bir ayın gelmesini beklemeyin.

CARS Nedir, Otizmde Nasıl Puanlanır?

CARS (Childhood Autism Rating Scale, Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği), uzmanın çocuğu gözlemleyip aileden aldığı bilgiyle 15 alanı puanladığı bir derecelendirme ölçeğidir. İnsanlarla ilişki, taklit, değişime uyum, sözel ve sözel olmayan iletişim bu alanlardan bazıları. Uzman her alanda, davranışın yaşıtlarından ne kadar ayrıldığına, ne sıklıkla ve ne yoğunlukta görüldüğüne bakar.

Her madde 1 ile 4 arasında, yarım puanlar da kullanılarak puanlanır. Toplam puan 15 ile 60 arasında değişir. Yüksek puan, otizmle ilişkili özelliklerin daha belirgin olduğunu gösterir. Ölçek, belirtilerin hafif-orta mı orta-ağır mı olduğunu da ayırt eder.

Ölçeği 1996'da Sucuoğlu ve arkadaşları Türkçeye uyarladı. 2016'da 4–18 yaş arası çocuk ve ergenlerle yapılan çalışmada Türkçe form için en uygun kesme puanı 29,5 bulundu (Gassaloğlu ve ark., 2016). Kesme puanı tek başına bir sonuç sayılmaz. Aynı çalışmanın da hatırlattığı gibi CARS, çocuğun özelliklerini anlamanın ilk adımı olarak kullanılır ve hekimin değerlendirmesinde başvurabileceği araçlardan biri.

ADOS-2 Nedir, Neden "Altın Standart" Deniyor?

ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule, ikinci baskı), eğitimli bir uzmanın çocukla oyun ve yapılandırılmış etkinlikler üzerinden sosyal iletişimi doğrudan gözlemlediği bir otizm gözlem ölçeğidir. Uygulama 40–60 dakika sürer ve 12 aylık bebeklerden yetişkinlere kadar kullanılabilir.

Uzman, çocuğun yaşına ve konuşma düzeyine göre beş modülden birini seçer:

  • Küçük çocuk modülü: 12–30 aylık, henüz düzenli cümle kurmayan çocuklar
  • Modül 1: 31 aylık ve üstü, düzenli cümle kurmayan çocuklar
  • Modül 2: her yaşta, cümle kuran ama akıcı konuşmayan çocuklar
  • Modül 3: akıcı konuşan çocuklar ve genç ergenler
  • Modül 4: akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler

Uygulamada uzman çocuğa bir oyuncakla oynamayı, bir resme bakmayı ya da kısa bir sohbeti önerir. Bu sırada göz temasını, jest kullanımını, ilgisini paylaşıp paylaşmadığını ve tekrarlayan davranışları not eder. Kaynaklarda sık sık "altın standart" diye anılır. Her çocuğa aynı etkinlikler sunulur, gözlem de standart bir yolla puanlanır. Yine de ADOS-2 tek başına karar vermez, hekimin değerlendirmesine bilgi sağlar.

Sık anılan ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised) ise çocuğa değil, anne babaya uygulanan bir ebeveyn görüşmesidir. Eğitimli bir görüşmeci, uzun bir görüşmede çocuğun erken gelişimini, iletişimini, oyununu ve tekrarlayan davranışlarını ayrıntılı sorularla öğrenir. İki araç da uygulayıcı eğitimi gerektirir. Merkezimizde ADOS-2 ve ADI-R uygulanmaz. Çocuğunuz için gerekip gerekmediğine değerlendirmeyi yapan hekim karar verir.

GOBDÖ-2-TV (Gilliam Ölçeği) Ne Ölçer?

Gilliam Otistik Bozukluk Derecelendirme Ölçeği-2'nin Türkçe versiyonu olan GOBDÖ-2-TV'yi, çocuğu her gün gören biri, genellikle anne baba ya da öğretmen doldurur. 42 madde, 14'erli üç alt ölçekte toplanır: basmakalıp davranışlar, iletişim ve sosyal etkileşim (Diken ve ark., 2012).

Maddeler gözlenebilir davranışları anlatır, her biri davranışın ne sıklıkla görüldüğüne göre dörtlü bir derecelendirmeyle puanlanır. Alt ölçek puanlarından ölçeğin Otistik Bozukluk İndeksi adını verdiği toplam bir puan çıkar.

Özgün ölçeği James Gilliam geliştirdi. Türkiye uyarlamasını Diken, Ardıç ve Diken yaptı. Standardizasyon çalışması 21 ilden, 3–23 yaş arası 1.191 çocuk ve gençle yürütüldü. Maddeleri açıklayıp sonucu yorumlayan, ölçeğin uygulayıcı eğitimini almış uzman olur.

ODDA, Denver II ve AGTE Ne İşe Yarar?

Bu üç araçtan yalnız ODDA otizme yönelik. Denver II ve AGTE gelişimin genelini tarar. Otizm şüphesinde, gelişimde geride kalan alanı göstererek otizme özgü araçları tamamlarlar.

ODDA

ODDA (Otizm Spektrum Bozukluğu Davranış Değerlendirme Aracı), otizm spektrumuyla ilişkili davranışları değerlendirmek için kullanılan bir araç. Uygulayıcı kullanım sertifikası almış uzmanlar uygular. Verdiği bilgi, eğitim planında hangi davranış alanından başlanacağını seçmeye yardım eder.

Denver II

Denver II Gelişimsel Tarama Testi, doğumdan altı yaşına kadar dört alana bakar: kişisel-sosyal beceriler, ince motor, dil ve kaba motor. Türk çocuklarına uyarlaması ve standardizasyonu Anlar, Bayoğlu ve Yalaz tarafından yapıldı (2009). Sonuç "normal", "şüpheli" ya da "anormal" olarak yorumlanır. Şüpheli çıkan alan, daha ayrıntılı bakılması gereken yeri gösterir.

AGTE

AGTE, doğumdan 72. aya kadar çocuğun gelişimini dört alanda yaşıtlarıyla karşılaştıran bir envanter. Uzman soruları çocuğu büyüten yetişkine, çoğunlukla anneye sorar. Kaba motor, ince motor, dil-bilişsel ve sosyal beceri-öz bakım alanlarına ayrı ayrı bakılır. Envanterin işleyişini AGTE gelişim tarama envanteri sayfamızda ayrıntısıyla anlattık.

Hangi Otizm Testi Hangi Yaşta, Kim Tarafından Uygulanır?

Otizm testleri yaşa, uygulayan kişiye ve verdiği bilgiye göre ayrılır:

  • M-CHAT-R/F 16–30 ay arasında kullanılır. Formu anne baba doldurur, sonuç düşük, orta ya da yüksek risk olarak çıkar.
  • SCQ 4 yaş ve üstü çocuklar için. 40 soruyu anne baba cevaplar, toplam puan ileri değerlendirme gerekip gerekmediğini gösterir.
  • CARS'ta uzman çocuğu gözlemler ve aileden bilgi alır. Türkçe form 4–18 yaş arası çocuk ve ergenlerle çalışıldı, toplam puan 15 ile 60 arasında.
  • ADOS-2 12 aylıktan yetişkinliğe kadar kullanılır. Eğitimli uzman 40–60 dakikalık yapılandırılmış bir gözlem yapar.
  • GOBDÖ-2-TV 3–23 yaş için standardize edildi. Anne baba ya da öğretmen 42 maddeyi derecelendirir, uygulayıcı uzman sonucu yorumlar.
  • ODDA otizmle ilişkili davranışlara bakar, sertifikalı uygulayıcı uzman uygular.
  • Denver II doğumdan 6 yaşa kadar dört gelişim alanını tarar, uzman uygular.
  • AGTE doğumdan 72. aya kadar dört gelişim alanını tarar, uzman soruları anneye ya da çocuğa bakan yetişkine sorar.

M-CHAT-R/F, CARS, ADOS-2 ve GOBDÖ-2-TV otizm testlerinin yaş aralığı, uygulayan kişi ve sonucu

Merkezimizde Uygulanan Otizm Değerlendirme Araçları

Merkezimizde otizm şüphesi olan ya da hekim değerlendirmesinden geçmiş çocuklar için dört araç kullanıyoruz. Bu araçlarla eğitim planının başlangıç noktasını belirliyoruz, resmî karar hekime ait. Her biri ayrı bir soruya cevap verir:

  • GOBDÖ-2-TV, otizmle ilişkili davranışların iletişim, sosyal etkileşim ve basmakalıp davranışlar alanlarında ne yoğunlukta görüldüğünü gösterir. Sonuç, derslerde hangi alana daha çok zaman ayıracağımızı belirler.
  • ODDA, otizm spektrumuyla ilişkili davranışlara ayrıca bakar ve eğitim hedeflerini sıralarken elimizdeki kaynaklardan biri olur.
  • Denver II, altı yaşından küçük bir çocukta dil, motor ve kişisel-sosyal gelişimin nerede durduğunu gösterir. Otizm şüphesine eşlik eden bir gelişim geriliği varsa onu böyle görürüz.
  • AGTE aynı soruya anne babanın verdiği bilgiyle cevap arar, küçük çocuklarda gelişimi izlemek için tekrarlanabilir.

GOBDÖ-2-TV, ODDA ve Denver II Sincan şubemizde, AGTE ise hem Keçiören hem Sincan şubemizde uygulanır. Hangisinin gerektiğine çocuğunuzun yaşına bakarak sizinle birlikte karar veririz.

Bu Testleri Uygulayan Uzmanlarımız

Her aracı, uygulayıcı eğitimini almış uzmanımız uygular. Belgelerin bir kısmı profil sayfalarında PDF olarak açılabilir.

  • GOBDÖ-2-TV: Sincan şubemizde dil ve konuşma terapistimiz Murat Can Doğu. Ölçeğin uygulayıcı eğitimini 2019'da Pilumunus Danışmanlık'tan aldı.
  • ODDA: Sincan şubemizde çocuk gelişimci ve uzman öğreticimiz Fatmagül Ergincan. Uygulayıcı sertifikasını 2025'te Pilumunus Özel Eğitim ve Danışmanlık'tan aldı.
  • Denver II: Fatmagül Ergincan (eğitimini 2025'te Kim Psikoloji'den aldı) ve Sincan şubemizin kurum müdürü, çocuk gelişimci Büşra Kara.
  • AGTE: Keçiören şubemizde psikolog, çocuk gelişimci ve öğretmenlerden oluşan sekiz uzmanımız, Sincan şubemizde Murat Can Doğu. İsimlerin tamamı AGTE sayfamızda yer alıyor.

Test Sonucu Elinize Geçince Ne Yapmalısınız?

Test sonucunu önce çocuğunuzu izleyen hekime götürün. Bir puan, ancak hekimin muayenesi ve gelişim öyküsüyle birlikte anlam kazanır. Sonraki adımlar genellikle şöyle ilerler:

  1. Sonucu ve doldurduğunuz formu çocuk doktorunuza ya da aile hekiminize gösterin. Risk görülürse çocuğunuz çocuk ve ergen ruh sağlığı polikliniğine yönlendirilir.
  2. Hekim değerlendirmesinden sonra gerekirse ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) düzenlenir, ardından RAM (Rehberlik ve Araştırma Merkezi) eğitsel değerlendirmeyi yapar. Raporun nasıl alındığını ÇÖZGER raporu yazımızda anlattık.
  3. Test sonuçları, BEP'teki (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı) hedeflere taşınır.

Otizm testi sonucundan sonraki adımlar: çocuk doktoru, ruh sağlığı hekimi, ÇÖZGER ve RAM, BEP hedefleri

Test gününe küçük bir hazırlık, sonucun çocuğunuzu daha doğru yansıtmasına yardım eder:

  • Randevuyu uyku ya da yemek saatine denk getirmeyin. Yorgun ve aç bir çocuk olduğundan farklı davranabilir.
  • Çocuğunuza "test" yerine "oyun oynayacağız" deyin.
  • Ebeveyn formlarında "olmasını istediğinizi" değil, gerçekten gördüğünüzü işaretleyin. Emin olmadığınız maddeyi uzmana sorun.
  • Çocuğunuzun sevdiği küçük bir oyuncağı yanınıza alın.

Merkezimizdeki öteki değerlendirme araçlarını çocuk değerlendirme testleri sayfasında topladık.

Otizm Testleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Otizm EEG ya da MR ile görülür mü?

Görülmez. CDC'ye göre otizmi gösteren, kan testi gibi tıbbi bir test yok. Hekim bazı çocuklarda EEG, MR ya da genetik inceleme isteyebilir. Bu incelemeler otizmin kendisini değil, ona eşlik edebilecek başka bir durumu araştırır. Otizm, çocuğun gelişimine ve davranışlarına bakılarak değerlendirilir.

Otizm olup olmadığına kim karar verir?

Değerlendirmeyi ve resmî kararı çocuk ve ergen ruh sağlığı hekimi verir. Hekim çocuğu muayene eder, gelişim öyküsünü dinler, gerekirse ADOS-2 ya da CARS gibi araçlardan yararlanır. Özel eğitim merkezinde, okulda ya da internette yapılan testler bu kararın yerine geçmez. Hekime götüreceğiniz bilgiyi zenginleştirir, eğitim planına yol gösterir.

Online otizm testlerine güvenilir mi?

Yalnız kaynağı belli ve bilimsel çalışmalarla sınanmış formlara bir ölçüde güvenilebilir. M-CHAT-R/F bunlardan biri, resmî sitesinde Türkçesi de var. Kaynağı belirsiz kısa testler ise yanıltıcı olabilir. Düşük puan kaygınızı gidermiyorsa ya da yüksek puan çıktıysa puanı kendi başınıza yorumlamayın, sonucu bir hekimle konuşun.

Hafif otizmde testler belirtileri yakalayabilir mi?

Her zaman yakalayamayabilir. Tarama araçları, belirtileri hafif olan ya da konuşması akıcı çocuklarda "düşük risk" sonucu verebilir. Bu çocuklarda sosyal güçlükler bazen okul yıllarında, akran ilişkileri karmaşıklaştıkça belirginleşir. Tarama temiz çıksa da gözleminiz sürüyorsa hekime başvurun. ADOS-2'de akıcı konuşan çocuklar için ayrı modüller var.

Otizm testi için çocuğun konuşması gerekir mi?

Gerekmez. ADOS-2'nin küçük çocuk modülü ve Modül 1, henüz cümle kurmayan çocuklar için hazırlanmıştır. CARS ve GOBDÖ-2-TV gibi derecelendirme ölçekleri de çocuğun cevabına değil, uzmanın ya da ailenin gözlemine dayanır. Konuşmayan bir çocukta da iletişim, oyun ve tekrarlayan davranışlar değerlendirilebilir.

40 soruluk otizm tarama testi hangisi?

"40 soruluk test" adı çoğu zaman SCQ için kullanılır (Social Communication Questionnaire, Sosyal İletişim Ölçeği). 40 sorunun her birini anne baba evet ya da hayır diye işaretler. Türkçe formu 4–18 yaş arası çocuk ve ergenlerle çalışıldı (Avcil ve ark., 2015). Önerilen kesme puanı 15, bu puan ve üzeri ileri değerlendirme gerektiğini gösterir.

Çocuğunuz İçin Hangi Testin Gerektiğini Nasıl Anlarsınız?

Hangi testin gerektiğini çocuğunuzun yaşı ve sizi düşündüren davranış belirler. 16–30 aylık bir çocukta ilk adım genellikle M-CHAT-R/F ve çocuk doktoruyla bir konuşma. Çocuk daha büyükse ya da tarama risk gösterdiyse sıra çocuk ve ergen ruh sağlığı hekimine gelir. ADOS-2, ADI-R ya da CARS gibi araçlara gerek olup olmadığına o karar verir. Çocuğunuz edindiği sözcükleri ya da becerileri yitiriyorsa hekime beklemeden gidin.

Hekim değerlendirmesinden önce ya da sonra çocuğunuzun eğitimde nereden başlaması gerektiğini görmek isterseniz, AGTE, Denver II, GOBDÖ-2-TV ve ODDA ile yol gösterebiliriz. Otizm spektrumundaki çocuklar için yürüttüğümüz otizm destek eğitimini inceleyebilir, ilk adım için ön değerlendirme görüşmesi sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

WhatsApp