ÇÖZGER raporu (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu), 18 yaşını doldurmamış çocuklar için yetkili hastanelerdeki sağlık kurulunun düzenlediği resmî belgedir. Çocuğun sağlık, eğitim, rehabilitasyon ve sosyal haklar açısından hangi özel gereksinimleri olduğunu gösterir. Eski engelli raporlarından farklı olarak raporda yüzde yazmaz, gereksinim düzeyi yazar. Aşağıda yedi düzeyin oran karşılıklarını, raporun hangi başvurularda işe yaradığını, ne kadar geçerli olduğunu, nasıl yenilendiğini ve itiraz yolunu yönetmelik maddelerine dayanarak anlattık.
ÇÖZGER Raporu Ne İşe Yarar, Eski Engelli Raporundan Farkı Ne?
Rapor, kurumlara başvururken çocuğun gereksinimini resmî olarak gösterir ve 18 yaş altı için eski "engelli sağlık kurulu raporu"nun yerini almıştır. Dayanağı, 20 Şubat 2019'da Resmî Gazete'de yayımlanan Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik.
Eski sistemden en büyük farkı, kurulun tanının adına göre karar vermemesi. Kurul çocuğun günlük hayatta neyi ne kadar yapabildiğine, yani işlevselliğine bakar. Bunun için Dünya Sağlık Örgütünün çocuklar ve gençler için hazırladığı işlevsellik sınıflandırması (ICF-CY) temel alınır. Raporda engel oranı da yazılmaz. Dil de değişti. Çocuk "engelli" diye tanımlanmaz, durumu "özel gereksinimi vardır" ifadesi ve bir düzeyle anlatılır.
ÇÖZGER Oranları: Özel Gereksinim Düzeyleri ve Karşılıkları
ÇÖZGER'de yedi özel gereksinim düzeyi bulunur. Bir kurumun mevzuatı yüzde istediğinde yönetmeliğin Ek-3 tablosundaki karşılıklar kullanılır:
- Özel gereksinimi vardır (ÖGV): %20–39
- Hafif düzeyde özel gereksinimi vardır: %40–49
- Orta düzeyde özel gereksinimi vardır: %50–59
- İleri düzeyde özel gereksinimi vardır: %60–69
- Çok ileri düzeyde özel gereksinimi vardır: %70–79
- Belirgin özel gereksinimi vardır (BÖGV): %80–89
- Özel koşul gereksinimi vardır (ÖKGV): %90–99

Listedeki son üç düzey, yani çok ileri düzey, BÖGV ve ÖKGV, ilgili mevzuatta ağır engellilik sayılır. Bu ayrım evde bakım yardımı gibi bazı başvurularda belirleyicidir.
Çocuğun birden fazla alanda gereksinimi varsa kurul en yüksek düzeyi esas alır, alanlar arasında toplama ya da başka bir hesap yapılmaz. Raporun üzerinde yalnız düzeyin adı yer alır.
ÇÖZGER Raporu Hangi Durumlarda Verilir?
ÇÖZGER raporu belli bir tanı listesine göre değil, çocuğun bir ya da birkaç alandaki işlev kaybına göre verilir. Yönetmeliğe göre hastalığın adı kılavuzda geçmese bile kurul, vücut sistemlerindeki işlev kaybına bakarak gereksinimi belirler.
Değerlendirme, ÇÖZGER Özel Gereksinim Alanları Kılavuzu'ndaki 23 alan üzerinden yapılır. Çocuk gelişimi ve özel eğitimle en sık kesişenler şunlar:
- Bilişsel Gelişim
- Dil-Konuşma-İletişim Gelişimi
- Çocuk ve Genç Psikiyatrisi
- Hareket Gelişimi
- İşitme İşlevi-KBB
- Görme İşlevi
- Sinir Sistemi
- Kalıtsal-Doğmalık
Kalan alanlar daha çok solunum, kalp-dolaşım, metabolizma, hematoloji-onkoloji, nefroloji, endokrin, yenidoğan ve yoğun bakım gibi süreğen hastalıklarla ilgili.
Otizm, DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), dil ve konuşma gecikmesi ya da özgül öğrenme güçlüğü tanısı olan bir çocuk için de aynı ilke geçerli. Tanıyı hekim koyar. Raporun çıkıp çıkmayacağına ve hangi düzeyde çıkacağına ise kurul, çocuğun o tanıyla günlük hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakarak karar verir.
Rapordaki "Önerilen Özel Gereksinimler" Bölümü Ne Anlama Gelir?
Rapor formunun bu bölümü, kurulun çocuk için gerekli gördüğü destek türlerini işaretlediği yerdir. Yönetmeliğin Ek-1'indeki formda on seçenek bulunur:
- Bilişsel işlevlerin desteklenmesi için rehabilitasyon ya da erken destek (müdahale)
- Fizyoterapi, ergoterapi, rehabilitasyon
- Cihaz, ortez, protez, tekerlekli sandalye ve benzerleri
- Dil ve konuşma terapisi ya da rehabilitasyonu
- İşitme
- Görme
- Otizm spektrum bozukluğu için terapi ya da rehabilitasyon
- Özgül öğrenme güçlüğü için terapi ya da rehabilitasyon
- Evde ya da hastanede rehabilitasyon
- Diğer
Raporda ilk göze çarpan düzeydir, ama çocuğun hangi alanda desteğe ihtiyacı olduğunu en somut biçimde bu bölüm gösterir. Örneğin dil ve konuşma maddesi işaretlenmişse dil ve konuşma terapisi ya da otizm maddesi işaretlenmişse otizm spektrum bozukluğu destek programı gibi hizmetler gündeme gelir. Özel eğitim desteği için RAM'a başvurduğunuzda rapor dosyaya girer, ancak eğitsel kararı RAM kendi değerlendirmesiyle verir. Formdaki bir not da çocuğun elde edeceği hakların ilgili kurumlarca ayrıca belirleneceğini hatırlatır.
ÇÖZGER Raporu Nasıl Alınır?
ÇÖZGER raporu, Sağlık Bakanlığının yetkilendirdiği bir hastanede, bakım veren kişinin başvurusuyla başlayan ve en geç 30 günde tamamlanan bir kurul sürecinin sonunda alınır. Adımlar şöyle:
- Yetkili hastaneyi öğrenin. Rapor yalnız ÇÖZGER yetkisi olan hastanelerde düzenlenir, yetkisiz bir kurumun verdiği rapor geçersizdir. Çocuğunuzu izleyen hekime ya da gideceğiniz hastaneye bu yetkinin olup olmadığını sorun.
- Randevu alın. Randevu yöntemi hastaneden hastaneye değişebildiği için önce hastanenin sağlık kurulu birimini arayıp nasıl gün alacağınızı sorun.
- Dilekçeyle başvurun. Anne, baba ya da yasal temsilci hastaneye dilekçe verir. Süreci çocuğu takip eden hekim ya da hastanenin ÇÖZGER yetkili hekimi başlatır.
- Muayene ve konsültasyonlara katılın. Çocuk gerekli bölümlerde muayene edilir, istenen tetkikler yapılır.
- Kurul kararını bekleyin. Çocuk birden fazla dalda değerlendiriliyorsa kurulda en az dört uzman hekim, kurul başkanı ve ÇÖZGER yetkili hekimi bulunur. Çocuğu izleyen hekim de kurula katılır. Kurul gerekirse çocuğu ayrıca görür.
- Raporu teslim alın. Rapor başvurudan itibaren en geç 30 gün içinde tamamlanır. Sistemden numara almayan rapor geçerli sayılmaz.
Rapor elektronik ortamda imzalanır ve e-Devlet üzerinden görüntülenebilir (ayrıntısı aşağıdaki sorularda).
Muayeneye Giderken Yanınızda Ne Olmalı?
Kurul, muayene bulgularının yanında dosyadaki belgeleri değerlendirir ve çocuğu gerekirse ayrıca görür. Dosyanın çocuğun günlük hayatını iyi anlatması bu yüzden işe yarar. Yanınızda şunlar olsun:
- Çocuğun ve sizin kimlik belgeleriniz
- Daha önce alınmış raporlar, epikrizler ve tetkik sonuçları (işitme, görme, EEG, genetik testler gibi)
- Kreş ya da okul öğretmeninin yazılı gözlemleri
- Çocuk destek eğitimi ya da terapi alıyorsa kurumun gelişim raporu
- Kendi gelişim notlarınız: ilk kelime, yürüme yaşı, uyku ve beslenme düzeni, günlük işlerde ne kadar yardıma ihtiyaç duyduğu
- Çocuk 15 yaşını doldurduysa fotoğraf (bu yaştan sonra raporda fotoğraf zorunludur)
Hastane ayrıca belge isteyebilir. Randevu alırken listeyi sormanız iki kez gitmenizi önler.
ÇÖZGER Raporu Olan Çocukların Hakları Nelerdir?
ÇÖZGER raporu tek başına hak vermez. Her kurum kendi mevzuatındaki şartlara bakar ve raporu bu şartların bir parçası olarak değerlendirir (yönetmelik, m.10). "Raporumuz var, şu hakkı alır mıyız?" sorusunun cevabı bu yüzden hakka göre değişir. Gereksinim düzeyi, hane geliri ve kurumun ek şartları birlikte tartılır. Aynı madde, rapor yüzünden çocuğa ayrımcılık yapılamayacağını da hükme bağlar.
Eğitim Hakları
Eğitim tarafında rapor, RAM (Rehberlik ve Araştırma Merkezi) başvurusunda kullanılır. Çocuğun özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitimi alabilmesi için RAM başvurusunda ÇÖZGER istenir. RAM'ın eğitsel değerlendirmesi sonucunda çocuğa destek eğitimi programı önerilebilir. Okulda ise çocuğa özel hedefler içeren Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hazırlanır.
Evde Bakım Yardımı ve Engelli Yakını Aylığı
"ÇÖZGER maaşı" diye ayrı bir ödeme yok. Bu adla sorulan, aslında iki farklı destek. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının açıkladığı şartlar şöyle:
- Evde bakım yardımı: 18 yaş altındaki çocuğun raporunda "çok ileri düzeyde özel gereksinimi vardır", "belirgin özel gereksinimi vardır" ya da "özel koşul gereksinimi vardır" ifadelerinden birinin yer alması, hanede kişi başına düşen aylık gelirin net asgari ücretin üçte ikisinden az olması ve değerlendirme heyetinin çocuğun başkasının yardımı olmadan hayatını sürdüremeyecek düzeyde bakıma ihtiyacı olduğunu tespit etmesi gerekir. Başvuru Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne ya da Sosyal Hizmet Merkezine yapılır.
- 18 yaş altı engelli yakını aylığı: Çocukla aynı hanede yaşayıp bakımını fiilen üstlenen kişiye bağlanır. Çocuğun özel gereksinim düzeyi en az hafif olmalı ve hanede kişi başına düşen gelir net asgari ücretin üçte birinden az olmalıdır. Başvuru Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma (SYD) Vakfına yapılır.
Tutarlar her yıl güncellendiği için burada yazmadık. Güncel bilgiyi başvuru yapacağınız kurumdan alın.
Vergi ve Diğer Haklar
Gelir vergisinde engelliliğe bağlı indirim için yönetmelik, 18 yaş altında ÇÖZGER'in esas alınacağını söyler. Bakmakla yükümlü olduğu engelli bir yakını bulunan çalışanlar bu indirimden yararlanabilir. Başvuru vergi dairesine yapılır. İndirimin derecesi ve güncel şartları için Gelir İdaresi Başkanlığının rehberine bakın. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının açıklamasına göre ÖTV istisnasından 18 yaş altında, raporunda "Özel koşul gereksinimi vardır (ÖKGV)" ibaresi bulunan çocuklar adına yararlanılabilir. Diğer indirim ve muafiyetlerde de şartı ilgili kurum belirler.
ÇÖZGER Raporu Kaç Yıl Geçerli, Nasıl Yenilenir?
ÇÖZGER raporu süreli ya da sürekli düzenlenir ve geçerlilik süresi raporda mutlaka yazar. Süreli rapor, gereksinimin zamanla azalma ihtimali olan ya da bulguların henüz tam görülemediği durumlarda verilir. Sürekli rapor ise gereksinimin sabit kaldığı ya da arttığı durumlar içindir. Hangi türde olursa olsun bütün ÇÖZGER raporları çocuk 18 yaşını doldurduğu gün geçersiz olur.
Yenileme için bilmeniz gereken tarihler:
- Süreli raporun bitimine altı aydan az kala bakım veren kişinin talebiyle yeni rapor alınabilir. Bitiş tarihini takviminize şimdiden not edin.
- Çocuğun gereksinimi değişirse (arttıysa ya da azaldıysa) sürenin dolması beklenmez. Bakım veren kişi talep eder, ilgili branş hekimi kurula sevki uygun bulursa çocuk yeniden değerlendirilir.
- 18 yaşına üç aydan az kala erişkinler için engellilik değerlendirmesine göre rapor istenebilir. Bu rapor çocuğun 18 yaşını doldurduğu tarihten itibaren geçerli sayılır, böylece arada boşluk kalmaz.
- Yönetmelikten önce, yani 2019 öncesinde alınmış süreli bir rapor varsa, onunla sağlanan haklar raporun süresi bitene kadar devam eder.

ÇÖZGER Raporuna İtiraz Nasıl Yapılır?
ÇÖZGER raporuna itiraz, raporun size teslim edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğüne yapılır. Bu süre geçtikten sonra yapılan itirazlar değerlendirilmez.
Müdürlük çocuğu yetkili başka bir hastaneye gönderir. İki rapor aynı yönde çıkarsa rapor kesinleşir. Sonuçlar farklıysa ve itiraz sürüyorsa çocuk hakem hastaneye yönlendirilir. Hakem hastanenin kararı kesindir. Hakem hastane kararıyla ya da süresinde itiraz edilmediği için kesinleşen bir raporda, aynı gereksinim alanı için yeni başvuru en erken altı ay sonra kabul edilir.
Bu itirazı RAM kararına itirazla karıştırmayın. RAM'ın eğitsel değerlendirme ya da yerleştirme kararına itiraz, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin 42. maddesine göre kararın size tebliğinden itibaren 30 iş günü içinde il ya da ilçe özel eğitim hizmetleri kuruluna yapılır. İlki takvim günüyle, ikincisi iş günüyle sayılır.

ÇÖZGER ile RAM Raporu Arasındaki Fark
ÇÖZGER sağlık kurulunun düzenlediği ve çocuğun özel gereksinimini gösteren bir sağlık belgesidir. RAM raporu ise Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nin verdiği eğitsel karardır. Biri "çocuğun durumu nedir?" sorusunu cevaplar, öteki "çocuk nasıl bir eğitim almalı?" sorusunu. Çoğu aile için sıra önce hastane ve ÇÖZGER, sonra RAM başvurusudur. Başvuru belgelerini, RAM değerlendirmesinin nasıl geçtiğini ve destek eğitiminin nasıl başladığını ÇÖZGER'den RAM raporuna veli rehberimizde adım adım anlattık.
ÇÖZGER Raporu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
ÇÖZGER testi diye bir test var mı?
Hayır, ÇÖZGER için yapılan tek bir test yoktur. "ÇÖZGER testi" diye sorulan şey, hekim muayeneleri, gerekli görülen tetkikler ve ilgili bölümlerin konsültasyonlarından oluşan bir değerlendirme sürecidir. Kurul bu bulguları, getirdiğiniz önceki rapor ve gözlemlerle birlikte inceler ve çocuğun işlevselliğine göre gereksinim düzeyini belirler. Gerekirse çocuğu kurulda ayrıca görür.
ÇÖZGER raporu ile maaş bağlanır mı?
Rapor tek başına maaş bağlatmaz. "ÇÖZGER maaşı" diye sorulan ödeme, 18 yaş altı engelli yakını aylığıdır. Bu aylık, en az hafif düzeyde gereksinimin yanında hane gelirine bakılarak SYD Vakfı tarafından bağlanır. Evde bakım yardımı ise ağır düzeylerde ve ayrıca gelir ile bakım ihtiyacı şartına bağlıdır. Şartların ayrıntısı yukarıdaki haklar bölümünde.
ÇÖZGER raporu çocuğun geleceğini etkiler mi, sicile işler mi?
Rapor bir sağlık belgesidir, adli sicil gibi bir kayda işlenmez. Yönetmeliğe göre raporlar sağlık sisteminde tutulur ve kamu kurumlarıyla bakım veren kişinin yazılı rızası alınarak paylaşılır. Aynı yönetmelik, rapor nedeniyle ayrımcılık yapılmasını yasaklar. Sağlık verilerinin gizliliğiyle ilgili ayrıntıları yukarıda bağlantısını verdiğimiz RAM rehberimizde ayrıca ele aldık.
ÇÖZGER raporu aldıktan sonra nereye başvurulur?
Nereye başvuracağınız, raporu hangi amaçla kullanacağınıza bağlıdır. Özel eğitim desteği için Rehberlik ve Araştırma Merkezine, 18 yaş altı engelli yakını aylığı için Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına, evde bakım yardımı için Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne ya da Sosyal Hizmet Merkezine, vergi indirimi için vergi dairesine gidilir. Her kurum raporun yanında kendi belgelerini ister.
Otizm ya da DEHB tanısı olan her çocuğa ÇÖZGER çıkar mı?
Tanının olması raporu kendiliğinden getirmez. Kurul tanının adına değil, çocuğun iletişim, öğrenme, öz bakım ve sosyal hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakar. Aynı tanıyı almış iki çocuk farklı düzeyde rapor alabilir. Başvurmadan önce hekiminizle çocuğun güncel durumunu konuşmanız ve okul ile terapi gözlemlerini dosyaya eklemeniz değerlendirmeyi daha sağlıklı yapar.
ÇÖZGER raporu e-Devlet üzerinden nasıl görüntülenir?
Raporu e-Devlet üzerindeki "e-İmzalı Çocuk Özel Gereksinim Raporları Sorgulama" hizmetinden görebilirsiniz. Hizmete e-Devlet şifresi ya da diğer kimlik doğrulama yöntemleriyle girilir. Yeni raporlar elektronik ortamda tutulduğu için bazı başvurularda kâğıt rapor istenmiyor. Örneğin SYD Vakfı, 20 Şubat 2020 tarihinden sonra düzenlenen raporları elektronik olarak temin ettiği için ayrıca talep etmiyor.
Rapor Sürecinde Nereden Başlamalı?
Çocuğunuzun gelişiminde sizi düşündüren bir durum varsa ilk adım, çocuğu izleyen hekimle konuşup yetkili bir hastanede ÇÖZGER başvurusu yapmaktır. Rapor elinize geçince düzeye, "önerilen özel gereksinimler" bölümüne ve geçerlilik tarihine bakın. Eğitim desteği için RAM'a, sosyal haklar için ilgili kuruma başvurun. Hangi alanda destek gerektiğini netleştirmek isterseniz merkezimizin ön değerlendirme görüşmesinde uzmanımız çocuğunuzu gözlemleyip sonraki adımı sizinle konuşur. Bu görüşme tanı ya da rapor yerine geçmez. Tanıyı hekim koyar, raporu sağlık kurulu verir.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (RG 20.02.2019/30692, ekleriyle)
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Evde Bakım Yardımı ve Gündüz Hizmetleri, Sıkça Sorulan Sorular
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: 2022 Sayılı Kanun Kapsamında Yürütülen Aylıklar, Sıkça Sorulan Sorular
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Engelliler İçin Motorlu Taşıt Alımında Sunulan Hizmet ve Muafiyetler
- e-Devlet: e-İmzalı Çocuk Özel Gereksinim Raporları Sorgulama